Over landschapssporen
Methodologie
De omgekeerde vraag
Wie een archeologische kaart opent, begint bij een vlak. Daar ligt iets, gekarteerd en genummerd, en de vraag is: wat is dat?
Deze kaart begint aan de andere kant. Hij begint bij een zin. Dorpsboeken, markeverordeningen, oude kranten, opgravingsverslagen die niemand meer inziet – daar staan zinnen in als: bij het ontginnen van de heide kwamen hier vier urnen boven. Of een veldnaam die op geen enkele kaart meer voorkomt. Dat zijn geen vlakken. Dat zijn verhalen.
De vraag is dus niet wat is dit?, maar: waar is dit? Klopt het. En ligt er nog iets?
Die derde vraag doet iets. Zodra een verhaal een coördinaat heeft, komt het naast andere verhalen te liggen die ook aan een coördinaat vastzitten – en die bronnen kennen elkaar niet. Het dorpsboek kent de karrensporenkartering niet. De verordening van 1505 kent de luchtfoto van 1952 niet. De veldnaam en de urnvondst staan in twee verschillende boeken waarvan de schrijvers het bestaan niet wisten. Op deze kaart liggen ze wel naast elkaar, en dát naast elkaar liggen is zelf een vondst.
Wat eronder ligt
Alles wat deze kaart gebruikt is openbaar en gratis. Wat erin zit, binnen een kaartvlak van 234 vierkante kilometer tussen de Drentsche Aa en de Hunze:
Het Actueel Hoogtebestand Nederland op een halve meter, laserhoogtemeting van heel Nederland. 13 topografische kaartseries tussen 1815 en 2025, van de eerste kadastrale opnamen tot vandaag. De Archeologische Monumentenkaart van de Rijksdienst en de provincie: 317 vlakken in dit gebied. Drie karteringHet systematisch in kaart brengen van sporen of vondsten. Bij een archeologische kartering lopen onderzoekers een terrein af en tekenen ze op wat er aan het oppervlak ligt, zonder te graven. Ook het intekenen van karrensporen of celtic fields op het hoogtebeeld heet zo.Alle begrippen uit RAAP-onderzoek in opdracht van de provincie: 34 celtic fieldEen prehistorisch akkersysteem van kleine, vierkante veldjes met lage wallen eromheen, als een honingraat. In Drenthe aangelegd vanaf de late bronstijd tot in de Romeinse tijd. Het Nederlandse woord is raatakker.Alle begrippen, 3758 karrenspoorvlakken en 97 kansrijke voordelocaties. De pingo-inventarisatie van de provincie Drenthe, 309 komvormige laagtes binnen dit vlak. En de luchtfoto van dit jaar, plus Wikidata en Wikimedia Commons voor objecten en beeld.
Het reliëf, zelf gerenderd
Het hoogtebestand komt hier niet als plaatje binnen maar als meetwaarden, en wordt op deze kaart zelf doorgerekend tot twee beelden: een hillshade, schaduwreliëf alsof de zon er laag overheen schijnt, en een local relief model, waarin de grote vorm van het land is weggefilterd zodat alleen de kleine dingen overblijven – walletjes van twintig centimeter.
234 vierkante kilometer op een halve meter past niet in één berekening. Het gaat in bijna 20 blokken, elk met tweehonderd meter overlap.
Van een zin naar een punt
Elke plek op deze kaart doorloopt dezelfde vier stappen.
Eén: de bewering. Een tekst uit een bron. Twee: de ligging. Een kandidaat-coördinaat, gezocht in de registraties die er zijn – de locatieservice en de gebiedsnamenlaag van PDOK, het monumentenregister, de kadastrale kaarten, de toponiemen, en als laatste het hoogtebestand zelf. Drie: de toets. Valt de kandidaat samen met wat de karteringen daar hebben staan? Klopt de vorm in het reliëf met wat de bron beschrijft? Staat het er op latere kaarten ook nog? Vier: de vastlegging. Een bestand per plek, met de coördinaat, de bron, de mate van zekerheid en de tekst.
- Archeologische Monumentenkaart – herkend op luchtfoto's
- Celtic-field-kartering – herkend in het hoogtemodel
- Begrenzing van Jager – zeker celtic field
Wat de bouwstap controleert
De site is een map met bestanden en een script dat er HTML van maakt. Vóór er iets gepubliceerd wordt, loopt `keur` elke plek na:
Staat er een naam en een tekst? Ligt de coördinaat binnen het kaartvlak, en staan lengte- en breedtegraad niet omgedraaid – de klassieke fout die een plek in de Arabische Zee legt? Bestaat het opgegeven thema en bestaan de periodetermen, of wijst er straks een label naar een pagina die er niet is? Is het opgegeven kaartjaar kloppend? Bestaat het Commons-bestand waar de foto vandaan zou komen, en draagt dat beeld een noembare maker – zo niet, dan komt hij er niet op. Valt de plek boven op een andere? En is er een vingerafdruk gezet onder de omschrijving, en klopt die nog met de tekst eronder?
Een fout stopt de bouw. De rest zijn aandachtspunten, en die vragen een oordeel van een mens. Na de push loopt een laatste stap élke URL uit de sitemap na op de live site: staat het er ook echt? En de geschiedenis staat in versiebeheer. Van elke plek is te zien wanneer hij voor het laatst is gewijzigd.
Wat eenAI-taalmodel doet
Deze site is het werk van één persoon. Ik werk deze kaart uit samen met een AI-taalmodel, en ik vertel graag waar ik het wel en niet voor gebruik.
Het legt geen kaarten over elkaar. Dat doet gewone geografische software, dertig jaar oud en vrij te downloaden. Het bedenkt de verbanden niet en het vindt de plekken niet. Wat het doet is de bewerkingen schrijven die ik niet uit mijn hoofd ken, en de uitkomst terugvertalen naar gewone taal. Tussen ik als liefhebber en een professionele dataset staat een muur van vakjargon, en die muur kan ik hiermee slechten.
De belangrijkste winst voor mij is het tempo. Een zin uit een dorpsboek naast het hoogtemodel leggen, naast de monumentenkaart, naast 13 topografische kaarten, naast de luchtfoto en naast de karteringen van celtic fields, karrensporen en voordeEen ondiepe plek in een beek waar mensen, vee en wagens doorheen konden.Alle begrippen – dat was een middag in vier verschillende programma's. Nu is het een vraag met een veel sneller antwoord. En voor 392 telt dat op. Ik ben minder tijd kwijt aan zoeken zodat ik meer tijd kan besteden aan controleren.
De rem
Een werkwijze die honderden beweringen natrekt, creërt ook honderden kansen om iets te beweren dat niet klopt. Daarom hanteer ik de volgende werkwijze.
Elke plek heeft een bron, en liever meer. Van de 392 plekken hebben er 390 er een, en de bouwstap meldt het als er een ontbreekt. Elke plek zegt hoe zeker de ligging is. Hoog, midden of laag: op dit moment 234, 124 en 34. Bij lage zekerheid staat dat zichtbaar in de tekst en staat er een ≈ voor de naam op de kaart. Elke tekst wordt door mij gecheckt. Mens, geen AI. Dat is het stuk waar ik het meest aan hecht. Als ik een verhaal heb nagelezen, komt er een groen vinkje bij. Verander ik daarna de titel, de samenvatting of het verhaal zelf, dan verdwijnt het vinkje en staat de tekst weer in de nalees-rij. Op dit moment zijn 392 van de 392 plekken in hun huidige vorm nagelezen. Het is de eerlijke stand: dit heb ik gecheckt en dat nog niet. Iedereen kan bijdragen. Onder elke plek staat een meldlink, voor suggesties en foutmeldingen.
Kort gezegd: de teksten worden eerst door AI opgesteld en dan door mij herschreven en gecheckt. Het is geen gesloten dataset, geen betaalde laag, geen bewerking die alleen ik kan overdoen. Elke stap hierboven is mogelijk met vrij verkrijgbare geografische software en is gebaseerd op openbare gegevens.