Anderen

Anderen is een klein dorp met een grote tijdsprong: tussen de oudste en de jongste plek hier zit ruwweg vijftigduizend jaar, van een vuistbijl uit de ijstijd tot een boerderij die in 2011 afbrandde. Wat die uitersten bindt is de rand van het beekdal – in de oude steentijdOude steentijdca. 3.500.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode de beste plek om te zitten, later de rand waarop het esdorp zijn bestaan bouwde.

Het dorp is een esdorp zonder kerk, in 1217 voor het eerst genoemd. In het midden ligt de grote brink die 't Loeg heet, met twee brinkrestanten ernaast; de essen liggen aan de noord- en oostkant en de groengronden aan de westkant, naar het beekdal toe. Zelfs de spoorlijn Assen–Stadskanaal, die in 1905 vlak langs het dorp kwam te liggen, veranderde daar weinig aan: Anderen groeide er niet door. Wie het dorp op de hoogtekaart bekijkt ziet nog altijd de oude driedeling – bolle akkers, lage groenlanden, en het dorp ertussen.

Een Neanderthaler boven de beek

Het oudste voorwerp van deze hele kaart komt hier vandaan: een driehoekige vuistbijl van ruim elf centimeter, opgeraapt op een dalhelling langs de Scheebroekerloop, geschat op vijftigduizend jaar of meer en erkend als het eerste werktuig van een Neanderthaler dat in Drenthe is gevonden. Hij ligt in het Drents Museum.

Het voorwerp draagt zijn eigen landschapsbewijs. Over het bewerkte vlak ligt een spiegelende glans – windlak – die geen politoer is maar zandstraalwerk: in de koudste, droogste fasen van de laatste ijstijd lag dit gebied erbij als een poolwoestijn zonder begroeiing, en het stuivende zand heeft de steen jarenlang geschuurd. Waarom de bijl juist hier lag, laat de kaart zien. Beekdalen waren de routes van grote grazers, en de hoge droge rand erboven was de plek om te zitten en te slachten – een vuistbijl was geen hakwerktuig maar gereedschap om te villen, pezen door te snijden en botten open te breken. Diezelfde plateaurand draagt anderhalve kilometer oostelijker de grafheuvel van het Westerholt, tienduizenden jaren jonger.

En op de vlakte naar het Balloërveld toe ligt de laag ertussenin: een raatakker van vijfhonderd bij tweehonderdvijftig meter, waar bij het ontginnen van de heide in 1936 vier urnen uit kwamen. Van de mensen die daar akkerden is geen huis gevonden – zoals in dit dorp wel vaker het geval is dat het grafveld er wel is en de nederzetting niet.

De boerderij met het oudste gebint

Aan het Hagenend stond de boerderij waarmee Anderen landelijk bekend werd, en die naam dankte hij aan zijn gebint: het houtwerk binnenin is op 1376 gedateerd, wat hem tot een van de oudste boerderijen van Nederland maakte – al houden het rijksmonumentenregister en het monumentenboek het gebouw zelf op "in aanleg achttiende-eeuws". Op 25 augustus 2011 brandde hij tot de grond toe af, net nadat een restauratie van zeven jaar was afgerond. Wat er nu staat, staat in de registers met bouwjaar 2012.

Juist die aangebouwde schaapskooi vertelt waarom het dorp ligt waar het ligt. Schapen en akkerbouw waren één systeem: de kudde graasde op de heide, de mest uit de kooi ging naar de essen, en zo werden de akkers eeuw na eeuw opgehoogd. De bolle essen die je op de hoogtekaart rond Anderen ziet, zijn opgebouwd uit precies die mest – het dorp heeft zijn eigen bodem gemaakt.

Het is niet de enige boerderij van dit dorp die is afgebrand, en de andere ging in één nacht. Op 3 maart 1945, in de nacht, raakte afweergeschut een geallieerd toestel dat zijn bommen loosde toen het hoogte verloor; één ervan kwam op de boerderij aan het Nijend terecht. Er werd geblust ondanks de avondklok, en dat maakte het erger: fosfor laat zich niet met water doven maar moet uitbranden, het liefst onder zand. Negen koeien kwamen om. Dat er acht jaar overheen ging voordat er iets nieuws stond, is in de registers na te lezen – het huidige pand heeft bouwjaar 1953.

Twee plekken waar bijna iets gebeurde

Uit diezelfde jaren komt een verhaal dat nergens een spoor naliet. Op 15 oktober 1945 stond in de kranten dat er bij Anderen een Canadese begraafplaats zou komen voor de soldaten die overal in het land onder witte kruisjes in bermen en weilanden lagen. Er is aan begonnen: bewoners van Tolhek zagen paden afgeplagd, een rij palen voor de omheining, witgeverfde kruisen en een toegangspoort, en er werd met de werklieden een borrel op gedronken. Toen ging het niet door, de materialen werden opgehaald en de eigenaar nam zijn land weer in gebruik. Er is nooit iemand begraven.

Ten oosten van het dorp ligt het Kleuvenveen, waar het omgekeerde speelt: daar is wél iets, maar niemand weet zeker wát. De ronde laagte met wal wordt meestal een pingoruïne genoemd, en die vorm kan ook van een uitblazingskom of een achtergebleven ijsblok komen; boringen zouden het moeten uitwijzen en die zijn er niet. Wat vaststaat is het gebruik: hier werd baggelturf gewonnen, veenslik dat werd opgebaggerd en te drogen gelegd, harder dan gestoken turf en langer brandend. De kuilen die daarvan overbleven liepen vol regenwater, en in 1938 richtten de dorpelingen er de IJsvereniging Kleuvenveen voor op.

En helemaal in de zuidoosthoek, bijna twee kilometer van welke andere plek dan ook, ligt het Rebroek: bewerkt vuursteen uit verkenningen van 1977 en de jaren tachtig, mesolithisch en/of neolithisch, want zonder grondsporen eromheen is vuursteen een slechte ouderdomsgids. De naam is er zelf een aanwijzing: een broek is in Drenthe een lage natte grond, en zulke vondsten liggen niet ín het broek maar op de droge rand ervan – hetzelfde principe als bij de vuistbijl, vijftigduizend jaar eerder.