Eext, een oud esdorp met sporen onder de kern

De dorpskern van Eext staat zelf als archeologisch monument geregistreerd: een oud esdorp, zo weergegeven op de topografische militaire kaart van 1853. De provincie voegt daar één zin aan toe die het interessant maakt: onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning. Dat is de reden dat je hier op de hoogtekaart weinig ziet en toch veel zit – bebouwing en esdek dekken alles af. Eext heeft zeven brinken, en de naam is oud: in 1208 duikt Egest op, in 1309 Esethe. De naam gaat waarschijnlijk terug op 'ekesate', woonplaats bij de eik. In de tiende eeuw bestond het dorp uit negentien boerderijen, in de zeventiende uit dertig. Dat de open structuur bewaard bleef is geen toeval: het gemeentelijke Brinkenplan uit 1979 legde de zeven brinken vast, allemaal met eiken beplant. Ze liggen als een ketting: in het zuiden één grote langgerekte brink, naar het noorden overgaand in een reeks kleinere brinken en drie brinkrestanten, met de kerk van 1841 tussen twee brinken in gebouwd. Het dorp heeft twee essen, en daarnaast ligt een stuk grond dat nog altijd de Haverlanden heet. Die naam is te dateren: in de loop van de achttiende eeuw verving men in Drenthe de zomerrogge door aardappelen, haver en veenboekweit, en het nieuwe bouwland dat toen naast de essen werd aangelegd hield de naam van het gewas.

In de middeleeuwse stukken heet dit dorp Egeste, en het viel onder het dingspel Oostermoer en het kerspel Anloo. Het bestond daar als rechtspersoon: in 1505 stelden "wi, ghemenen buer van Egeste ende ghemenen marckghenoten" een buerwilkoer op, een eigen dorpsverordening, om de veengronden ten oosten van het Diep – de Hunze, later de Oostermoerse Vaart – onderling te verdelen en in privébezit te brengen. De aanhef benadrukt dat het "eenpartliken ende lieflike" gebeurde, eensgezind en in der minne; buurdorp Annen deed hetzelfde, Gieten volgde in 1517.

Het aardigste komt daarna. In 1649 – honderdvierenveertig jaar later – procedeerden de buren en markgenoten van Eext tegen Geert Poelman en de erven van Bouwe Entens wegens illegaal turfsteken, en zij baseerden hun eis op precies die wilkeur van 1505. Ze legden er kopieën bij van zes vonnissen van de Etstoel uit 1466, 1474, 1484 en 1486. Een dorp dat zijn eigen rechtspraak anderhalve eeuw lang bewaarde en er nog steeds mee procedeerde. Hoe die zaak afliep zegt de bron niet; wél dat het archief nog bestaat, als het Archief van de marke van Eext in het Drents Archief.