Zuivelfabriek De Eendracht, waarvan alleen het kantoor over is

Van de zuivelfabriek van Eext staat alleen het kantoorpand uit 1950 nog overeind, het huidige Fabrieksstraatje 1. Wie het dorp in de zomer naderde zag geen kerktoren boven het geboomte uitsteken maar de hoge pijp van de fabriek, en die pijp is er niet meer.

Het begon met een vereniging en een plan dat niet doorging. In het voorjaar van 1892 kwam in Eext een landbouwvereniging tot stand met als eerste doel een boterfabriek; oorspronkelijk zou die er komen voor Eext en Gieten samen. Op aandelen van vijfentwintig gulden werd zevenduizend gulden toegezegd, genoeg voor een door stoom gedreven fabriek, maar de medewerking van de melkleveranciers bleek te gering en het plan ging niet door.

Wat de doorslag gaf was een lezing. Op 22 februari 1894 sprak zuivelconsulent J.J. van Weydom Claterbos uit Kampen in Eext over de zuivelbereiding, voor een zestigtal belangstellenden "benevens dertien jeugdige boerinnen", zoals een krantenbericht het formuleert. Hij hield zijn gehoor de kleine zuivelfabrieken voor die in Limburg zo talrijk waren: uitstekend geschikt voor Eext, met werktuigen en al slechts een paar duizend gulden, en de melk van 150 koeien was er al genoeg voor. Op 15 februari 1895 besloot de landbouwvereniging met bijna algemene stemmen tot een handkrachtboterfabriek, en het benodigde geld werd staande de vergadering in aandelen van tien gulden voltekend; twee leden namen er twintig, drie leden vijftien. Op 12 maart 1895 werd de akte van oprichting van De Eendracht getekend, vier dagen later werd de bouw aan de Hoofdstraat aanbesteed, en in de tweede helft van mei draaide de fabriek al.

De ombouw tot stoomfabriek kwam acht jaar later, en die leverde in Assen een reclameoorlog op. Op 7 januari 1903 meldde de Provinciale Drentsche en Asser Courant dat de handkrachtfabriek zou worden veranderd in een stoomzuivelfabriek, met een complete inrichting van de firma C. van Kleef en Co. uit Amsterdam. Dat bericht was kennelijk opgegeven door de agent van die firma, koperslager W. Meyer uit Assen, die in dezelfde krant een advertentie liet plaatsen waarin hij zich "installateur voor complete zuivelfabrieken" noemde. Zijn concurrent, koperslager G.H. Klapdoor, plaatste drie dagen later een flink wat grotere advertentie met een lijst van alles wat hij kon leveren; twee dagen daarna herhaalde Meyer de zijne, en de volgende dag deed Klapdoor hetzelfde. Het verbouwen zelf ging voor 2.390 gulden naar aannemer H. Schaap uit Hoogezand. De Asser Courant van 20 mei 1903 citeert een bericht uit Eext van twee dagen eerder: "De geheel verbouwde boterfabriek, van eene handkracht- veranderd in eene stoom fabriek, is thans klaar. De machinerieën werken heden voor 't eerst, de stoompijp rookt lustig op, terwijl de driekleur van het nieuwe gedeelte vrolijk wappert. De fabriek beslaat de dubbele ruimte van vroeger."

Die stoompijp was nog niet de hoge schoorsteen. Fabrieken die uit een verbouwde handkrachtfabriek voortkwamen hadden aanvankelijk een vrij lage pijp, nauwelijks boven het gebouw uit, zodat de rook bij bepaalde weersomstandigheden tussen de huizen door dwarrelde. Met milieubezwaren kwam men destijds niet aan.

Tussendoor liep het twee keer mis in het bestuur: in 1917 trad het hele bestuur af en nam de directeur ontslag, in 1925 verdween de directeur opnieuw. Het jaar 1919 bracht twee dingen tegelijk: de vereniging liet een malerij bouwen, en in datzelfde jaar kwam het elektrisch licht in Eext.

De schaalvergroting in de zuivelindustrie maakte een einde aan de fabriek. Volgens het huizenboek van Eext hield De Eendracht op 24 december 1976 op te bestaan. Toen E.J. Werkman in het Drents Landbouwblad van 18 april 1980 over de fabriek schreef stond het gebouw er nog, buiten gebruik, en werd er nog met volharding naar een nieuwe bestemming gezocht; in een naschrift bij datzelfde artikel meldt hij dat de afbraak inmiddels was begonnen en dat de schoorsteen van De Eendracht kortgeleden onder zeer grote belangstelling met springstof was opgeblazen. Alleen het kantoorpand bleef staan, dat in 1987 werd verbouwd tot woning met atelier. De naam van het straatje is een van de laatste zichtbare herinneringen aan de fabriek die hier ruim tachtig jaar stond.

De administratie van De Eendracht, van 1895 tot 1988, wordt bewaard in het Drents Archief, als afdeling XIII van het archief van de coöperatieve zuivelfabrieken in Drenthe. Het punt op de kaart ligt bij het bewaarde kantoorpand; de fabriek zelf stond ernaast aan de Hoofdstraat.