De kerk van Eext, in 1841 losgemaakt van Anloo

Aan de Kloosterstraat in Eext, op de kruising met de Kerkstraat, staat een eenvoudige, recht gesloten zaalkerk in neoclassicistische stijl. Ze staat midden in de bestaande structuur van brinken, boerderijen en doorgaande wegen. De ingang heeft een sobere omlijsting en de voorzijde wordt afgesloten door een puntgevel. Boven het dak staat een opengewerkte dakruiter, die als baken boven de lage bebouwing van het esdorp uitkomt en de kerk van afstand herkenbaar maakt. Het interieur is eenvoudig en wordt overdekt door een gepleisterd tongewelf, met meubilair uit de bouwtijd: de preekstoel, de banken en de psalm- en gezangborden.

Eeuwenlang hoorde Eext kerkelijk bij Anloo: wie naar de kerk wilde, ging naar de Magnuskerk. Pas in 1841 kwam daar een einde aan. Eext werd een zelfstandige hervormde gemeente en kreeg een eigen kerk, waar ook inwoners van Anderen en Eexterzandvoort terechtkonden. De afscheiding kwam vijf jaar na die van Annerveen, dat zich in 1836 van Anloo had losgemaakt.

Wat die operatie het dorp kostte, staat in het verslag van de eeuwfeestavond van september 1941, dat het Nieuwsblad van het Noorden afdrukte. Eext telde toen 75 gezinnen. Zij tekenden voor 6.000 gulden aan vrijwillige bijdragen; de resterende 3.300 gulden werd met een obligatieschuld gedicht. Om ruimte te maken voor kerk en pastorie moest de oude school worden verwijderd en werden zware eiken gekapt, en al het andere werk gebeurde met hand- en spandiensten. Bouwen mocht pas nadat het bestuur koninklijke goedkeuring had gekregen. Op 5 september 1841 werd de kerk ingewijd door ds. Van Loenen uit Anloo.

Dat er koninklijke goedkeuring nodig was, hoort bij het type: dit is een waterstaatskerk. Die naam verwijst naar de rol van de landelijke overheid bij de kerkbouw in de negentiende eeuw. Ontwerpen, begrotingen en bouwplannen moesten worden goedgekeurd en de ingenieurs van het ministerie van Waterstaat hielden toezicht. Waterstaatskerken zijn vaak eenvoudige zaalkerken met neoclassicistische kenmerken, zoals deze.

Het orgel is van J. Doornbos, met snijwerk van J. Dekker, en het werd geschonken door het echtpaar H. Meyring en H.G. Meyring-Homan. Volgens de marmeren plaat onder de middelste toren van de orgelkas was dit ter gelegenheid van hun vijftigjarig huwelijk, op 5 september 1910. Het monumentenboek dateert het instrument op 1911. Dat verschil lijkt te gaan over twee momenten: de schenking en de bouw of plaatsing. Bij diezelfde gelegenheid kreeg de kerk ook haar avondmaalsbekers cadeau.