De Zuidesch en de Molen Esch van Anloo

Anloo ligt tussen drie hogergelegen akkers. De Noordesch loopt naar het Kniphorstbos, de Zuidesch ligt tussen het dorp en de boswachterij, en de Molenesch ligt aan de oostkant, vrij geïsoleerd tussen het dorp en de N34. Aan de westkant ligt het dal van het Anlooërdiepje.

Die hoogte is mensenwerk. Een boer stak heideplaggen op het veld en legde ze in de stal, onder het vee. Wat er in de stal van kwam, plaggen en mest en zand door elkaar, reed hij uit over zijn akker. Elk jaar opnieuw, eeuw na eeuw, en zo groeide het bouwland langzaam boven de omgeving uit. Zulk land heet een es. Op de hoogtekaart herken je hem aan de bolle vorm, en aan de rand waar de akker ophield en de heide of het beekdal begon.

Onder dat opgebrachte pakket zit de oude bodem nog. Regenwater spoelt daar ijzer en humus naar beneden en laat bovenin een bleke laag achter. Zo'n bodem heet een podzol. Ligt hij onder een eeuwenoud akkerdek, dan spreken bodemkundigen van een loopodzolgrond, de gewone bodem van een es. Het dek erop bewijst dat er lang genoeg is gemest om een nieuwe bovenlaag te maken.

De Molenesch ligt veertienenhalve tot zestien meter boven zeeniveau, ongeveer gelijk met de Noordesch. De Zuidesch ligt hoger. Het Evertsbos dat erop aansluit ook.

De Molenesch heet naar de korenmolen die tot 1833 op de Molenberg stond. Daarvoor heette hij waarschijnlijk anders: de Oostesch, de es aan de oostkant, gezien vanuit het dorp. De molen brandde af. De naam bleef.

Wie er nu overheen kijkt ziet één groot veld. Zo ligt het pas kort. Vroeger lag de es vol kleine akkers die elk hun eigen naam hadden; Hans Elerie en Theo Spek hebben ze in 2009 verzameld in een veldnamenboek met de titel Van Jeruzalem tot Ezelsakker, en een deel kwam uit het geheugen van oud-boswachter Hindrik Lanjouw uit Anloo. De ruilverkaveling van de jaren zeventig legde de kaarsrechte weg Molenberg dwars over de es. De zandwegen die er ten noorden en ten zuiden van liepen zijn verdwenen.

Aan de oostkant van de Molenesch ligt een vorm waar twee onderzoekers het niet over eens zijn. Het is een zandrug in de vorm van een hoefijzer, met de punt naar de N34 en een brede laagte tussen de armen. Gilbert Maas tekende hem voor de Landschapsbiografie van de Drentsche Aa in als pingoruïne. Dat is het gat dat overblijft waar in de ijstijd een heuvel met een ijskern in de grond zat, met de opzijgeschoven grond als wal eromheen. Anja Verbers, die de Drentse pingoruïnes onderzocht, houdt het op iets anders. Volgens haar heeft de wind het zand hier uit een kom geblazen en aan de rand weer neergelegd. Met het oog is dat niet uit te maken. Beide processen laten ongeveer dezelfde vorm achter.

Vlak ten noorden van die rug ligt een kleine, diepe zandkuil. Hier is het zand vandaan gehaald voor de aanleg van de N34. De kuil is vijf tot acht meter diep en staat droog, terwijl vergelijkbare gaten verderop langs de weg vol water lopen. Het grondwater zit hier dus diep. Dassen hebben er hun burchten in gegraven.

De Zuidesch en de Molenesch staan samen als één geosite van Geopark de Hondsrug ingeschreven. De provincie noemt ze herkenbaar, gaaf en groot, omgeven door bos, en rekent het uitzicht op het dorp uitdrukkelijk tot de waarde van de plek. Dat uitzicht heb je vanaf het zandpad over de Zuidesch. Anloo ligt er tussen de bomen, met het kerktorentje er half achter.