Magnuskerk van Anloo en de zitting van de Etstoel

De Magnuskerk staat op een lichte verhoging aan de oostelijke brink van Anloo en werd rond 1100 in steen opgetrokken. Opgravingen van Van Giffen lieten zien dat er houten kerkjes aan voorafgingen, vermoedelijk uit de negende en tiende eeuw. Omdat dit gebouw van steen was en veel mensen kon bergen, vergaderde het hoogste Drentse gerechtshof – de Etstoel – hier eeuwenlang op 19 augustus, de naamdag van Sint Magnus. Anloo was toen de hoofdplaats van het dingspel Oostermoer, het rechtsgebied van Zuidlaren tot Borger. Binnen hangt iets dat in Drenthe nergens anders bewaard is gebleven: middeleeuwse muurschilderingen. Op de noordmuur staan episoden uit het leven van Maria, van omstreeks 1300; op het fries boven de triomfboog zijn resten van apostelfiguren uit de vijftiende eeuw zichtbaar, met daaroverheen een later aangebrachte grotere figuur. Uit het begin van de zeventiende eeuw stammen geschilderde cartouches met bijbelteksten – de Reformatie verving de heiligen door woorden, maar liet de oudere lagen eronder zitten. Ouder nog is wat er in de muur zit: boven de romaanse ingang aan de noordzijde is een twaalfde-eeuws zandstenen sarcofaagdeksel ingemetseld met een biddende mannenfiguur erop. En in het interieur ligt een altaarsteen die in 1599 opnieuw is gebruikt, als grafzerk voor Roedolf Wolters. Een kerk die haar eigen onderdelen bleef hergebruiken. Het orgel is in 1718-1719 gebouwd door Rudolf Garrels en Johannes Radeker, in opdracht van Anna Geertruid Sichterman, weduwe van Coenraad Ellents. Van dat instrument is weinig origineels meer over: tijdens de restauratie van 1995 brak brand uit en ging het pijpwerk grotendeels verloren. Buiten is de kerk ook iets kwijtgeraakt – de grafstenen op het kerkhof zijn rond 1820 verwijderd. Op de hoogtekaart valt vooral de bult op waarop kerk en kerkhof liggen, duidelijk hoger dan het plein eromheen.