Het smeltwaterdal bij Anloo: het beekdal is geen werk van de beek

Bij Anloo ligt het Anlooërdiepje in een dal dat veel breder is dan de beek zelf. Het dal is niet gevormd door het water. De beekdalen van de Drentsche Aa zijn veel ouder en groter dan de beekjes die er nu doorheen stromen, en hun vorm ontstond door geologische processen en erosie, waaronder afstromend smeltwater tijdens en na de ijstijdenIJstijdenhet Saalien, 250.000 tot 130.000 jaar geledenMeer over deze periode. Pas later ontwikkelden zich de huidige beeklopen erin.

De bodem laat het zien. Op de hogere zandplateaus ligt keileemkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen, en in de beekdalen is die laag grotendeels verdwenen. Waar de keileem weg is, heeft erosie hem weggehaald. Langs het water liggen vlakke graslanden die vroeger als hooiland werden gebruikt.

Op de hoogtekaart is het dal een brede, ondiepe laagte. De randen zijn duidelijk, naar de esesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen en naar de hogere zandrug erboven. Daar middendoor loopt de smalle, kronkelende waterloop.

Bij Anloo maakt het diepje een opvallende bocht naar het oosten, de Hondsrug op. Het lijkt of het dorp de beek naar zich toe heeft getrokken. Het is andersom. Anloo is gaan liggen waar twee dingen samenkomen die een esdorp allebei nodig heeft: hoog en droog land op de rug, en water en groenlanden op loopafstand. Daarom ontstond juist hier een brinkdorp.

Hoe intensief dat stukje dal is gebruikt, verraden de namen. In het beekdal bij Anloo draagt vrijwel elk perceel een eigen naam – Kampie, Brokkenkampie, Pismuskamp, Weijert, Kamerie – terwijl de naamgeving verderop in het dal veel grover is en voor grotere stukken tegelijk geldt. Veel namen dicht opeen betekent veel gebruik en veel verdeling. Eén van die namen is de Weijert. Een weierweierEen gegraven visvijver bij een voornaam huis, waarin levende vis werd bewaard voor de keuken. Wie er een had, at op de vastendagen verse vis in plaats van gezouten.Alle begrippen is een visvijver, en de oudste hier hoorde bij de bisschopshof.

Ook het patroon van houtwallen is jonger dan het lijkt. Langs het diepje lagen eerst twee langgerekte broeken, gebruikt als bosweide en voor hakhout. In 1741 mat een landmeter de wallen uit die er nu liggen, maar de boermarkeboermarkeDe vergadering van de boeren die rechten hadden in de marke. Zij besliste over het gebruik van de gemeenschappelijke grond: wie er vee mocht weiden, plaggen mocht steken en hoe de wegen werden onderhouden.Alle begrippen werd het niet eens, en pas na de markeverdeling van 1850 is het ontwerp uitgevoerd. Toen kwamen er aan weerszijden hooiwegen en kreeg elke 'kamer' tussen de wallen een landhek. Het hoorde bij een boerenbedrijf waarin niet de rogge meer centraal stond, maar de boter. Hoe weinig dit op een gewoon beekdal leek, zagen de landmeters van 1645 al: in het kerspelkerspelEen kerkdorp met de buurtschappen die erbij hoorden, en tegelijk een eenheid van bestuur.Alle begrippen Anloo was het dal zo oneffen en bultig dat ze de hooilanden niet apart konden onderscheiden.

Ter hoogte van de boerderij De Volharding aan de Gasterenseweg maakt het diepje een bijna onnatuurlijke haakse bocht naar het zuidoosten. Onder Anloo ligt een zoutkoepel in de diepe ondergrond, die vermoedelijk zo'n anderhalve meter omhoog is gekomen. Of de bocht daardoor komt is niet bewezen. Het verband tussen zouttektoniek en het patroon van beekdalen is onderwerp van lopend onderzoek. Bewezen of niet, het past bij de rest van deze plek. De beek volgt het landschap, niet andersom.