De bisschopshof van Anloo, en de vier plekken waar hij gelegen kan hebben

Aan de Kerkbrink in Anloo, direct ten noorden van de Magnuskerk, staat deze stip. De kerk staat hoog, op een dekzandkop die daarvoor waarschijnlijk nog is opgehoogd. Hier ligt de grond juist laag, in een smeltwaterlaagte. Op deze plek legt Hans Elerie de bisschopshof van Anloo. Zeker is dat niet.

In 1024 kreeg de bisschop van Utrecht het Oversticht in bezit, ruwweg Drenthe en Overijssel plus de stad Groningen. Om zijn gezag te laten gelden, liet hij in Anloo een stenen kerk bouwen. Daarnaast kwam een bisschopshof met gebouwen, boerderijen en voorraadschuren. De boeren die er werkten waren hofhorigen. Zij stonden een deel van hun opbrengst af. Op het erf stond een spiekerspiekerEen voorraadschuur voor graan. In Rolde stond de spieker van de bisschop.Alle begrippen, de opslagplaats voor de tienden. Die belasting bedroeg tien procent van de landbouwopbrengst of het inkomen. Er stond ook een groot centraal gebouw, voor de administratie en voor het onderdak van de bisschop zelf als hij langskwam. Anloo lag bovendien aan een weg langs de bisschoppelijke bezittingen op de Hondsrug. Die kwam van Emmen via Odoorn en Borger naar Anloo, boog daar af naar Rolde en eindigde in Groningen. Zo reconstrueerde Slicher van Bath die route in 1945.

De hof is dus een van de oudste machtscentra in dit hele kaartvlak, en niemand weet waar hij lag. Klaas Timmer houdt het bij vermoedens en noemt de pastorie, of de Wijer een paar honderd meter ten westen van de kerk. Een tweede lezing wijst de plek aan waar later de borgen Vennebroek en het Ellentshuis stonden. Bij de bouw daarvan zouden de funderingen van de hof en de spieker hergebruikt kunnen zijn. Anne Post komt via luchtfoto's en het actuele hoogtebestand uit op een plek ten zúiden van de kerk, dezelfde soort waarneming die deze kaart laat zien. En Elerie legt hem dus aan de Kerkbrink.

Theo Spek zegt erbij waarom niemand het weet. De zeventiende-eeuwse grondschattingskaarten van Anloo zijn verloren gegaan. Voor veel andere Drentse dorpen bestaan die nog, en daarmee is zo'n domein wél te reconstrueren – bij Emmen is het perceel voor perceel in kaart gebracht. Hier niet. In de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode bezat de bisschop negen tafelgoederen en drie leengoederen in Anloo. Nagenoeg het hele dorp was van hem, en zijn domein is dus niet af te grenzen van de rest.

Elerie's aanwijzing is concreter dan de stip. Direct ten noordwesten van de kerk liggen twee historische boerderijen die in zeventiende-eeuwse registers de Heerenhof en de Anderen Heerenhoff heten, op het hooggelegen bouwland van de Noordesch. Samen met het kerkperceel en de Pastoriekamp ten zuidwesten van de kerk vormen die waarschijnlijk het oude domein. Ook direct ten zuidwesten van de kerkbrink ligt een veldnaam die ernaar verwijst. De Hofakkers herinneren volgens Kolen, in zijn proefschrift uit 2005, aan een van de goederen van de hof. Over de richting spreekt het artikel zichzelf tegen: in de lopende tekst staat noordwesten, in het onderschrift bij de foto van de kerk noordoosten.

Wat er wél zwart-op-wit ligt, staat in oorkonden. In 1224 schenkt de bisschop tienden weg uit ad curtam nostram in Anlo. Dat is de eerste vermelding. Volgens Kolen bestond de hof waarschijnlijk al in de twaalfde eeuw. In 1314 deelt hij de hof op in twee grote bedrijven en geeft ze in erfpacht uit. Bij de hof hoorden toen vijf van de vijftien volle waardelenwaardeelEen aandeel in de marke: het recht om vee te weiden, plaggen te steken en hout te halen op de gemeenschappelijke grond.Alle begrippen in de markemarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen Anloo, uitgestrekte bossen en bosweiden, akkers, rechten op de nog onontgonnen gronden – en het recht op de valkenjacht. De erfpachters moesten de ambtsman van de bisschop met zijn gevolg onderdak geven en de gebouwen van de hof onderhouden. De pacht van tachtig schepelschepelEen oude inhoudsmaat voor graan: een kwart mud. Hoeveel dat precies was, verschilde van streek tot streek.Alle begrippen rogge en haver per jaar is voor Drentse begrippen hoog. In 1444 moest een domeinerf in het naburige Loon jaarlijks drie mud rogge afdragen opten spiker tot Anloe.