De huissjoel aan de Nijlanderstraat, en de schildering achter het behang

Aan de Nijlanderstraat in Rolde, zo'n 300 meter ten zuiden van de Jacobuskerk, staat op nummer 6 een woonhuis. Dit verhaal gaat over een eerder huis op die plek, het stond er tot 1950. In een aparte kamer van dat huis werden kerkdiensten gehouden, in een dorp dat geen eigen joodse gemeente mocht hebben.

Hoe dat bekend werd, stond in november 1937 in de krant. In een van de oude woningen van het dorp trok men het behang van de muur. Voor de schoorsteen kwam een schildering tevoorschijn. Links een boom met een altaar. Een man met een baard en een offermes in zijn opgeheven hand. Een kind, een zwevende engel, een boom en een schaap. De krant herkende er het offer van Isaak door Abraham in. Het huis had "volgens overlevering vele jaren geleden" als synagoge gediend, schreef ze erbij.

Drie dagen later kwam die overlevering een generatie dichterbij. M. J. Nijstadt uit Assen schreef de krant dat het om het huis van de familie Emmens ging. Zijn moeder was een weduwe van ruim negentig, geboren Nathans. Rond 1860 bracht ze er als kind haar vakanties door, bij haar grootouders. Toen woonde de familie Nathan Nathans in het huis. Daar werd "in een aparte kamer kerk gehouden voor Israëlieten uit Balloo, Rolde en vermoedelijk eerder ook wel uit Assen".

Waarom in een kamer, is na te lezen. In Assen werd dienst gehouden in een schuur. Na de verkoop in 1809 gingen joodse inwoners van Assen en Rolde bij toerbeurt bij elkaar ter kerke. Wie zijn huis weigerde, betaalde een gulden boete. In 1813 kocht Assen een huis als synagoge. De Rolder joden wilden toch eigen diensten houden, in de woning van een van hen. Dat stuitte op een voorschrift. Voor een dienst zijn tien mannen boven de dertien nodig, en daarvoor moesten ze joden van elders vragen. Toen Assen in 1825 aandrong om terug te komen, antwoordden ze dat niemand hun daarover iets te gebieden had. In 1841, met 31 leden, deden ze een poging tot een eigen gemeente. Die werd afgewezen, mede omdat ze hun enige behoeftige niet konden onderhouden. Dat was een oude weduwe, en zij kreeg steun van de hervormde diaconie.

Het register van hoofdbewoners zet in 1826 Mozes Lezer en zijn zoon Lezer Mozes op dit adres. Soms keek iemand van buiten mee. Justine Rutgers noteerde in haar dagboek een bezoek aan vrouw Nathans tijdens het Loofhuttenfeest: "we zaten een ogenblik in haar loofhut en we zagen haar heilige Sabbatslamp."

De jongeren trokken naar Assen, en in 1921 was er niemand meer over. Toen het behang er in 1937 afging, wist het dorp alleen nog van horen zeggen wat die kamer was geweest. De Rolder kunstschilder Arie van der Boon restaureerde er iets aan. De familie werd het op den duur te veel, en er kwam weer behang overheen. In oktober 1949 bood de weduwe L. Emmens van Nijlanderstraat 6 vier dikke eiken balken te koop aan. In 1950 ging het huis tegen de grond. Abraham met zijn mes verdween voor de tweede keer, en nu voorgoed.