De Jacobuskerk van Rolde, waar de Etstoel het vaakst zat

In de kerk van Rolde kwam het hoogste rechtscollege van Drenthe bijeen. Rolde was de hoofdplaats van het landschap. Dat is aan dit gebouw af te lezen. De EtstoelEtstoelHet hoogste rechtscollege van Drenthe, met de drost als voorzitter en vierentwintig etten: eigenerfde boeren, vier uit elk dingspel. Hij kwam eeuwenlang op vaste plaatsen bijeen, in Rolde en Anloo; vanaf het eind van de zeventiende eeuw in Assen.Alle begrippen, een vergadering van ettenettenDe vierentwintig rechters van de Etstoel, eigenerfde boeren uit de zes dingspelen.Alle begrippen onder voorzitterschap van de drostdrostDe vertegenwoordiger van de landsheer in Drenthe, eerst van de bisschop van Utrecht, later van de Staten. Hij zat de Etstoel voor.Alle begrippen, zat drie keer per jaar. Twee keer hier, één keer in de Magnuskerk van Anloo.

Die zittingen heetten lottingenlottingDe oude rechtsvergadering van het land Drenthe, in oudere vorm liodthing. Later heetten zo ook de vaste zittingen van de Etstoel, drie per jaar.Alle begrippen. Hun dagen en plaatsen lagen vast: de tweede maandag na Pasen, de dinsdag na Pinksteren en 19 augustus, de feestdag van Sint Magnus. De zitting na Pasen droeg de naam van Balloo, maar werd net als die na Pinksteren in Rolde gehouden. Tussen 1399 en 1428 gebeurde dat elders in het dorp, onder meer in de spiekerspiekerEen voorraadschuur voor graan. In Rolde stond de spieker van de bisschop.Alle begrippen, de voorraadschuur van de bisschop. Vanaf 1428 zat de Etstoel in deze kerk.

Tot 1688 zat de Etstoel in het koor. Sinds 1964 is dat weer te zien. Toen schonk de provincie een reeks gebrandschilderde ramen van glazenier Joep Nicolas, waarvan er zes de Drentse dingspelendingspelEen van de zes delen waarin Drenthe voor de rechtspraak was verdeeld. Elk dingspel leverde vier etten voor de Etstoel.Alle begrippen tonen, de rechtsgebieden waarin het landschap was verdeeld. Een verwijzing in glas-in-lood naar een rechtbank die er bijna drie eeuwen eerder was vertrokken.

Aan wie de kerk gewijd was, is lang een open vraag geweest. De naam die hij nu draagt is misschien niet de oudste. P.N. Noomen wees erop dat pastoor Frederik van Rolde in 1311 en 1320 zegelde met Maria en het kind Jezus. Pastoors voerden vaak juist de patroonheilige van hun kerk in hun zegel. Ook het landszegel van Drenthe, dat de Etstoel gebruikte, toont Maria met het kind. Zulke landszegels namen doorgaans de heilige over van de kerk waar het gerecht bijeenkwam. Daar werden de eden gezworen, op haar relieken. Magnus, van de derde zitting in Anloo, komt op geen enkel Drents landschapszegel voor. Twee van de drie lottingen vonden in deze parochie plaats. Voor Noomen was Maria daarmee de waarschijnlijkste patroon van Rolde. Maar een verzoekschrift uit 1487 in het Vaticaans Archief noemt de parochiekerk van Rolde naar Cosmas en Damianus. Die twee heiligen zijn in Drenthe nergens anders patroon. In zijn proefschrift van 2013 zet O.D.J. Roemeling hen daarom als patroon van Rolde, en de zegels van de pastoor met Maria noteert hij als een gegeven dat daar niet mee strookt. Zoiets komt voor. In Emden zegelde een pastoor in 1438 met Maria, terwijl die kerk aan Cosmas en Damianus gewijd was.

De huidige naam kwam uit de grond. Op de plaats van een altaar werd bij een restauratie een jacobsschelp gevonden, het pelgrimsteken van Santiago. Dat is waarschijnlijk de reden dat de kerk naar Jacobus heet. In de vloer van het koor ligt het fragment van een grafzerk met een biddende figuur, van het eind van de twaalfde eeuw. De kunsthistoricus Tummers zette het naast vergelijkbare zerken in Riepe en Ditzum, net over de grens, en ook in Anloo staat zo'n figuur.

De eerste houten kerk van Rolde stond er omstreeks 900. De huidige is vijftiende-eeuws en werd in omgekeerde volgorde gebouwd. Eerst de toren. Waarschijnlijk door Johan die Werckmeister, en daarna pas de kerk.

De klok in die toren, in 1619 gegoten door Henrick Wegewart, werd in de oorlog gevorderd. Op 25 maart 1943 ging hij uit de toren naar het verzamelpunt in Hoogeveen, en van daar naar Duitsland. Omgesmolten werd hij niet. In december 1945 meldde J. Westra van Holthe in de krant dat de klok van Rolde via Hamburg in een opslagplaats in Groningen was aangekomen.

Het gebouw heeft het bijna niet gehaald. De restauratie van 1854 pakte slecht uit: de gewelven en de triomfboog gingen eruit en het dak werd verlaagd. Daarna waren er zelfs plannen om het gebouw te slopen en er nieuwbouw voor in de plaats te zetten. Die gingen niet door. Het duurde tot na 1945 voordat herstel dringend werd genoemd en tot 1961 voordat er werd begonnen, met een opgraving vooraf. Toen kreeg de kerk zijn oorspronkelijke hoogte terug, en kwamen het koorgewelf en de triomfboog terug op hun plaats.

Onder de vloer lagen drie voorgangers. De opgraving liet zien dat er niet één maar drie kerken aan de huidige vooraf zijn gegaan: twee houten kerken en daarna een romaanse kerk van baksteen, van omstreeks 1200. Die bakstenen kerk was drieschepig en had een versmald rechthoekig koor. Volgens Regnerus Steensma in "Langs de oude Drentse kerken" heeft men bij de bouw mogelijk het voorbeeld van de drieschepige houten voorganger gevolgd. Een kerk die in steen herhaalt wat er in hout stond.

Van 1643 tot 1648 stond hier Johan Picardt op de kansel. Hij was niet de eerste keus. De gemeente had kandidaat Martinus Stephani beroepen, de regering vernietigde die keus, en daarna stemde de meerderheid op Picardt. Op 19 november 1643 begon hij. Er was geen pastorie. Hij bediende zijn gemeente vanuit Rhee. Toen hij in 1648 naar Coevorden vertrok, schreef hij zijn redenen op. Het Rolder kerspelkerspelEen kerkdorp met de buurtschappen die erbij hoorden, en tegelijk een eenheid van bestuur.Alle begrippen was te groot om goed te bedienen, hij moest "al het onweder" doorstaan op een onbruikbare weg, en over zijn traktement was altijd krakeel, zodat hij het met pleiten moest binnenhalen. Pan drukte die opgave in 1862 af in zijn Kleine opstellen. Twaalf jaar later zou hij het eerste geschiedenisboek over deze streek schrijven, de "Korte Beschryvinge van eenige Vergetene en Verborgene Antiquiteten" uit 1660. Hij preekte dus in de kerk waar de Etstoel op dat moment nog zitting hield. Diezelfde Picardt beschreef ook de Balloërkuil als een oude vergaderplaats met zitplaatsen van aarde, de plek waarvan tot op vandaag niet vaststaat of er ooit recht is gesproken.

Er was ook kerkelijk recht. De rechtspraak die hier zetelde had een kerkelijke tegenhanger. Daarin ligt de verklaring waarom uitgerekend Rolde en Anloo allebei zo zwaar wegen. Rolde was een van de zes seendkerken van Drenthe, de kerken waar het kerkelijk gerecht bijeenkwam. De andere waren Diever, Beilen, Anloo, Vries en waarschijnlijk Sleen of Emmen. Anloo was bovendien een eigenkerk van de bisschop, een kerk die hij zelf bezat. Of dat ook voor Rolde gold, is niet zeker. Hoppenbrouwers noemt in 2018 beide kerken eigenkerken van de bisschop. Kolen schreef in 2005 dat de kerkheer van Rolde niet bekend is, en hield het voor mogelijk dat hier een eigenkerk van een invloedrijke familie stond. Bij de opgraving van 1961 kwamen bij de zuidmuur van het schip de zogeheten seendstenen boven. Volgens sommigen zat daar de deken als hij namens de bisschop recht sprak. Waarschijnlijk vielen die zes seenddistricten samen met de zes dingspelen van de wereldlijke rechtspraak. Wereldlijk en kerkelijk recht deelden dus hun kaart, en deze twee kerken staan allebei op een knooppunt daarvan.

Na de Reformatie bleef Rolde dat knooppunt. Op 12 augustus 1598 kwam hier de eerste classis van Drenthe bijeen, de vergadering van de predikanten, geleid door Van Reyd namens de stadhouder. De afgedankte priesters waren gedagvaard. Drie lieten zich examineren en mochten voortaan alleen nog voorlezen; de rest moest de pastorieën uit. Op 1 november 1602 werd Drenthe verdeeld in drie classes, met Meppel, Rolde en Emmen als hoofdplaats, en een jaar later werd de predikant van Rolde een van de drie visitatoren van de kerken. De rechtspraak van de deken over huwelijk en tienden kwam uiteindelijk bijna helemaal bij de Etstoel. In de kerk zelf werden rond 1600 de beelden kapotgeslagen en begraven in een kuil voor de noordelijke ingang. Daar zaten onder meer een sacramentshuisje, een grote passiezuil en een Christus op de koude steen van Baumberger kalksteen bij, die nog geen eeuw eerder waren aangeschaft.

Sint Christoffel is hier twee keer verdwenen. In 1929 werd tegen de torenmuur een schildering van Sint Christoffel gevonden en hersteld. Bij een opknapbeurt in de jaren veertig verdween hij opnieuw. Bij de restauratie zijn er alleen nog enkele rode lijnen van teruggevonden.