Annen

Waar andere dorpen op deze kaart bekend staan om hun essenesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen, draait Annen om zijn brinkbrinkHet open, gemeenschappelijke plein in een esdorp, vaak met bomen en een drinkpoel, waar het vee werd verzameld voordat het naar de heide of de weide ging.Alle begrippen. Die is volgens de eigen historische vereniging de grootste van alle Drentse dorpen. Hij is ruim 300 bij 150 meter en loopt in de lengterichting mee met de Hondsrug. Hij is de reden dat Annen als brinkdorp geldt en niet enkel als esdorp. De brink was werkruimte en geen plantsoen: hier stapelde het dorp zijn oogst op in zaadbulten, en hier werd onder een linde vergaderd. Machines maakten die bulten overbodig, waarna de brink sportveld werd en in 2000 een muziekkoepel terugkreeg. Wie wil zien hoe het eruitzag moet bij de schilder Jan Zondag zijn, die in Annen opgroeide en ze nog heeft vastgelegd.

Een hunebed midden in het dorp

Aan de Zuidlaarderweg, tussen de huizen, ligt hunebed D9 – ruwweg vijfduizend jaar oud, oorspronkelijk zo'n zeven meter lang. Wat er nu staat is daarvan een restant. Van Giffen restaureerde het in 1952 en markeerde de plaatsen van de verdwenen stenen met plombes – een steen die eeuwenlang in de bodem staat, laat een afdruk na die hij kon terugvinden.

Eén van die verdwenen stenen is misschien teruggevonden, en het verhaal eromheen is typisch Drents. In de jaren zestig ploegde landbouwer Tammenga bij Noordloo een zwerfsteen op die daar als markesteenmarkesteenEen steen die de grens tussen twee of meer marken aangaf.Alle begrippen tussen Annen en Zuidlaren had gestaan. In 1991 viel amateur-archeoloog Fokko ten Hoor op dat de steen boorgaten had, en hij paste op de plombes van Van Giffen: goed mogelijk dat men hier ooit een deksteen van het hunebed heeft weggehaald om er een markegrens mee te markeren. Herbouwen kon niet – daarvoor ontbreekt meer dan de helft – dus de steen is teruggezet op de plek die de markescheidingskaart van 1812 aangeeft. Een grafmonument dat grenspaal werd: nergens anders op deze kaart schuiven prehistorie en markemarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen zo letterlijk in elkaar.

Het veen verdeeld

In 1457 maakten de "gemeene boer van Annen ende gemeene markgenoten" een willekeurwillekeurEen regel die een gemeenschap zelf vaststelde, zoals de boeren van een marke of de Etstoel, bijvoorbeeld over het weiden van vee, het steken van plaggen of het kappen van hout. Wie zich er niet aan hield, kreeg een boete.Alle begrippen, een dorpsverordening, om de venen oostelijk van het Diep – de Hunze – te verdelen en in eigen bezit te geven. Eext volgde in 1505, Gieten in 1517. Annen was de eerste van de drie. Uit hetzelfde jaar, van 25 juni 1457, is een stuk bekend over het gebruik van de venen. Er staan vijf handmerken onder, de eigen tekens waarmee men toen ondertekende. Een ervan is van Jacob Papinge uit Annen. Van de ruim 1750 merken in de Drentse inventaris zijn deze vijf de oudste.

Een vonnis van de EtstoelEtstoelHet hoogste rechtscollege van Drenthe, met de drost als voorzitter en vierentwintig etten: eigenerfde boeren, vier uit elk dingspel. Hij kwam eeuwenlang op vaste plaatsen bijeen, in Rolde en Anloo; vanaf het eind van de zeventiende eeuw in Assen.Alle begrippen uit 1516 laat zien hoe het dorp zijn marke bewaakte. Al heel lang mocht in Annen niemand zijn waardeelwaardeelEen aandeel in de marke: het recht om vee te weiden, plaggen te steken en hout te halen op de gemeenschappelijke grond.Alle begrippen, zijn aandeel in de marke, splitsen of aan een buitenstaander geven, ook het recht om te vissen niet. Die rechten hoorden "bij de huisen".

De nacht van 31 januari 1871

In de oudste hoek van het dorp, waar Brink, De Hoek, Kruisstraat en Schoolstraat samenkomen, brandden op 31 januari 1871 zeven huizen af. Ze stonden aan beide kanten van de Brink: een brandend stuk spek bracht het vuur naar de overkant. Zes zijn herbouwd; alleen het huisje van Jan Mellens naast De Wolden 2 kwam nooit terug, het enige blijvende gat dat de brand in het dorp sloeg.

De molen en de meester

De korenmolen van Annen is verdwenen, maar hij liet meer sporen na dan de meeste molens op deze kaart. Geert Dekens kreeg er in 1871 vergunning voor, op grond die twintig jaar eerder nog boermarkeheide was. In 1911 kwam er een stoomketel in en was het malen op de wind voorbij. De straatnaam Molenakkers wijst er nog naar, en bij Zuidlaarderweg 110 liggen de restanten van zijn molensteen in de grond.

Duizend schapen en een hek dat verplaatst werd

Wat de es voedde liep op vier poten. Annen hield een kudde van 1000 tot 1100 schapen. De laatste scheper, Jeen Westerhof, heeft er 40 jaar bij gelopen. De kudde was de motor van het hele systeem: overdag graasden de dieren op de heide, 's nachts stonden ze in de potstalpotstalEen stal waarin de mest bleef liggen en steeds met nieuwe plaggen werd bedekt, tot hij als mest naar de akkers ging.Alle begrippen, en de mest die daar met plaggenplaggenStukken heide- of grasgrond met de wortels erin. Ze werden gestoken, in de stal onder het vee gelegd en met de mest erin naar de akkers gebracht.Alle begrippen werd vermengd ging op de akkers.

Dat het ook zonder stal kon laten de schaaphekken zien. Door de kudde met verplaatsbare hekken op een afgebakend stuk land te zetten werd dat perceel ter plekke bemest. Het is dezelfde rekensom die achter elke Drentse es zit: heide voor de mest, mest voor het bouwland, bouwland voor het brood. Het aantal schapen bepaalde daarmee hoeveel akker een dorp kon hebben.

Dat de molen tóch nog ergens te zien is, dankt Annen aan zijn beroemdste zoon. Roelof Schuiling, hier in 1854 geboren, werd een van de grondleggers van het schoolvak aardrijkskunde. Hij wilde dat kinderen het landschap zágen, en liet daarom schoolwandplaten maken van Nederlandse landschappen – nummer 1 uit de serie, uit 1912, was zijn eigen dorp, met de Noordes van Annen als onderwerp. Die es bestaat niet meer: hij ligt onder de naoorlogse uitbreiding. Wat er van over is, is de plaat zelf, en daarop steekt bovendien de molen van Dekens boven de boomkruinen uit.