Hunebed D9, midden in Annen

Aan de Zuidlaarderweg, midden tussen de bebouwing van Annen, ligt hunebed D9. Het is een van de weinige hunebedden van Nederland dat niet in het bos, op de hei of tussen de akkers ligt. Er staat een klein restant. Het monument was ooit ongeveer zeven meter lang en 2,5 meter breed.

D9 was een ganggraf van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode, gebouwd in het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode. Het had vier dekstenen en acht draagstenen, met aan de ingang een portaal en aan de uiteinden sluitstenen. Nu zijn er nog twee dekstenen en meerdere draagstenen over. De ontbrekende stenen uit de oostelijke helft zijn waarschijnlijk weggehaald als bouwmateriaal.

Het verlies is vroeg begonnen. In 1711 maakte L. Smids melding van een hunebed bij Annen, en een tekening uit 1769 laat zien dat toen al een groot deel van het graf was verdwenen. In 1878 verzamelden de Britse onderzoekers William Collings Lukis en sir Henry Dryden hier materiaal; een deel daarvan ligt nu in het British Museum. In 1918 lag D9 al direct langs wat toen de "grooten kunstweg Annen–Zuidlaren" heette, op oude foto's nog een smal pad met weinig bebouwing eromheen.

Albert Egges van Giffen onderzocht het hunebed in 1952 en bracht de overgebleven stenen in kaart. Hij kon ook vaststellen waar verdwenen stenen hadden gestaan. Een grote steen die eeuwenlang in de grond staat, laat een verkleuring in de bodem achter. Die posities markeerde hij met cementachtige vullingen, plombes genoemd, zodat op de plek ook te zien is hoe het hunebed was opgebouwd. Een afgegleden deksteen werd bij die restauratie teruggelegd.

Uit datzelfde onderzoek kwamen ongeveer 870 aardewerkscherven, waarvan er ongeveer 810 tot het trechterbekeraardewerk behoren, samen ongeveer 101 potten. Ze wijzen erop dat D9 in het centrale deel van de trechterbekertijd is gebouwd en betrekkelijk kort als grafmonument is gebruikt. Er waren ook vuurstenen werktuigen, een bijl, een kraal en andere fragmenten; het Drents Museum registreert een vuurstenen bijl uit D9, gedateerd rond 3400–2900 voor Christus. Die vondsten zijn inmiddels verspreid over museumcollecties en archeologische depots.

Eén verdwenen deksteen is misschien teruggevonden. In de jaren zestig ploegde landbouwer Tammenga bij Noordloo, in de omgeving van de oude grens tussen Annen en Zuidlaren, een grote zwerfsteen op. Die werd als markesteen gebruikt en kwam later bij een inrit aan de Lageweg in Schuilingsoord terecht. In 1991 zag amateurarcheoloog Fokko ten Hoor dat de steen twee opvallende boorgaten had, en hij vroeg zich af of het een deksteen van D9 kon zijn. De steen bleek groot genoeg en zou passen bij een positie die Van Giffen met een plombe had gemarkeerd.

Bewijs is er niet. De oorspronkelijke deksteen is nooit officieel geïdentificeerd, en ooggetuigen uit de tijd waarin de steen als grenspaal diende zijn er niet meer. Het hunebed is te onvolledig voor een betrouwbare reconstructie. De steen is daarom niet aan het monument toegevoegt, maar ligt op de plaats die volgens de manuscriptkaart van de markescheiding uit 1812 bij de grens hoorde.

In die ene steen komen drie landschappen samen: het prehistorische graf, het markesysteem en het moderne dorp. Toen D9 werd gebouwd lag het waarschijnlijk in open land buiten de latere dorpskern. De stenen werden verplaatst, een deel van de plattegrond verdween, de omgeving werd bebouwd, en het hunebed is zelfs een tijdlang als fietsenstalling gebruikt.