De Kymmelsberg en het haventje van Schipborg

Op de rand van het beekdal ten zuiden van de brink ligt de Kymmelsberg, op de hoogtekaart een duidelijke bult met een laagte aan de voet. In die laagte moet het haventje hebben gelegen waaraan Schipborg zijn naam dankt.

Tot ongeveer 1600 heette het dorp Borck of Borch, wat wijst op een versterkte boerderij. Daarna heet het een tijdlang Geuneborch, zo staat het nog in 1634 op de kaart van Drenthe die Cornelis Pijnacker tekende. Mogelijk om het te onderscheiden van wat op diezelfde kaart Westerborg heet, het huidige Westerbork. Pas een jaar of tien later duikt Schipborch op. Volgens Dorpsbelangen Schipborg verwijst dat schip naar scheepvaart richting Groningen, vooral in de winter, vanaf een klein haventerrein hier aan de zuidkant van de brink. Zeker is dat niet: taalkundigen wijzen erop dat schip ook uit skep voor schaap kan komen en borg zowel burcht als berk kan betekenen. Door de aanleg van nieuwe waterwegen verdween de scheepvaart in de achttiende eeuw. De oude naam is intussen niet weg: de beek heette hier oorspronkelijk het Borcksche Diep en de doorgaande weg door het dorp heet nog steeds Borgweg.

De heuvel zelf is een rivierduin: aan het eind van de laatste ijstijd blies de wind zand uit het droogliggende beekdal op tot lage ruggen langs de Aa. Omdat die ruggen net wat hoger en droger liggen dan de natte beekweiden staan er vaak eikenbosjes op, en ook dat maakt ze zichtbaar.

Over de ouderdom lopen de lezingen wel uiteen. Dorpsbelangen Schipborg en de Hondsrug-organisatie houden het erop dat de berg veel jonger is: dat de drukke route tussen Groningen en Coevorden hier in de zestiende eeuw de begroeiing wegsleet, waarna de wind het zand tot deze hoogte opblies. De bronnen kiezen niet, en wij dus ook niet. Wat vaststaat is dat het uitzicht in de jaren vijftig door Evert Musch is geschilderd, dat het daarna door opslag helemaal dichtgroeide, en dat Staatsbosbeheer de berg in 2003 op verzoek van het dorp weer heeft vrijgemaakt. Musch was er niet de enige schilder. In 1956 schreef een reisverslag over "de schilderskolonie die zich in Schipborg bij de Kymmelsberg ontwikkeld heeft". In 1961 woonden er volgens de Friese Koerier zeven schilders, onder wie To Jager, Evert Musch, Joop Schuurhuis en Bernard Fransen, met een eigen expositieruimte. De kolonie begon, schreef de krant, waar de zomerhuizen en vakantieverblijven van Schipborg ophielden.

Langs de beek ligt hier een oeverwal, en die laat zien hoe een beek zichzelf inpakt. Als het beekdal onderloopt slaat het grove zand direct naast de geul als eerste neer, want daar valt de stroomsnelheid weg; het fijnere slib drijft door tot in de laagste delen van de dalvlakte. Zo groeit vlak langs de beek een lage zandrug die geleidelijk afhelt naar het dal. De landschapsbiografie noemt de Kymmelsberg met name als plek waar zulke oeverwallen langs de Drentsche Aa te zien zijn, en ook als een van de weinige plekken waar na een winter met hoge waterstanden een vers laagje sediment in een binnenbocht is afgezet. Praktisch gevolg: de oever is er wat harder, en het loopt er beter dan in de natte madelanden waarin je soms diep wegzakt.