Schipborg

Schipborg is het dorp van de vijfsprong: wegen naar Zuidlaren, Rolde, Zeegse, Anloo en Annen kwamen hier samen, en wie van de ene rug naar de andere wilde moest bij dit dorp door de beek – bij de voorde in het Schipborgsche Diep, waar de karrensporen op de oevers nog naartoe trechteren. De naam is jonger dan het dorp. Tot omstreeks 1600 heet het in de stukken Borck of Borch, wat op een versterkte boerderij wijst; pas rond het midden van de zeventiende eeuw duikt Schipborg op. Waar dat "schip" vandaan komt is niet beslist: van de scheepvaart op Groningen, vanaf een haventje bij de Kymmelsberg, of van skep, een oud woord voor schaap. De beek heette hier oorspronkelijk het Borcksche Diep, en de doorgaande weg heet nog altijd Borgweg.

De berg aan het haventje

Die Kymmelsberg is een rivierduin, en hij staat niet alleen: langs de oostoever tussen Schipborg en Westlaren ligt er een hele reeks van, opgewaaid uit het droge beekdal aan het eind van de laatste ijstijd. Over de top lopen de lezingen uiteen – volgens de provincie is die later verstoven door intensieve betreding, volgens het dorp joeg juist de drukke route Groningen–Coevorden het zand in de zestiende eeuw op. In de jaren vijftig schilderde Evert Musch het uitzicht; daarna groeide de berg helemaal dicht, tot Staatsbosbeheer hem in 2003 op verzoek van het dorp weer vrijmaakte.

Het dorp dat zijn vorm verloor

Anders dan Eext, waar het Brinkenplan van 1979 de zeven brinken vastlegde, is Schipborg zijn oude structuur kwijt. Zijn brink was een kleine zevenhonderd meter lange verbreding van de zandweg naar Zuidlaren, bedoeld om er korenbulten op te zetten. Toen dat niet meer nodig was hield het dorp een strook grond over waar niemand raad mee wist, en in 1955 ging hij voor negentienhonderd gulden naar de gemeente. Van de boerderijen die eraan stonden is er nog één over. Ook het buitenhuis aan het Schipborgsche Diep, waar deftige stadse families rond 1700 de zomer doorbrachten met boomgaard, visvijvers en een eigen aanlegsteiger, is verdwenen – wat rest zit onder de grond, plus een eeuwenoude beuk aan de dalrand en een schilderij in het Groninger Museum.

Berlage op de heide

Het gezicht van Schipborg is nu een gebouw dat alles omdraaide. De Schipborg, de modelboerderij die H.P. Berlage in 1914-1915 ontwierp voor A.G. Kröller, is het tegendeel van de Drentse hallenhuisboerderij die organisch met het erf meegroeide: symmetrisch, met een as in het landschap en een lange oprijlaan. Het land eronder was spotgoedkoop – zo'n honderdtweeëntachtig hectare heide, tussen 1906 en 1909 bijeengekocht van tien eigenaren voor naar schatting geen tienduizend gulden. De dienstwoningen waren op hun manier net zo modern: prefab houtbouw uit Silezië, per spoor geïmporteerd en op de Drentse heide in elkaar gezet. Op de hoogtekaart valt het complex op door wat het niet deelt met zijn omgeving: rechte lijnen tussen kromme.

Dezelfde boerderij komt elders op deze kaart nog één keer voor, in april 1945: het was het onderduikadres waar de familie Oosting de Franse parachutisten van Operatie Amherst 's nachts naartoe gidste.

Wat er onder de akkers lag

Twee vondsten laten zien dat de doorgang hier ouder is dan het dorp. Ten noorden ervan, bij het voormalige Schipborgermeer, liggen zes grafheuvels in een boog – en die boog is de weg. Er is nooit een prehistorisch tracé teruggevonden, maar de graven staan er zo langs opgesteld dat de route eruit valt af te leiden; wie hier begraven werd kreeg een plaats langs de doorgang. Van de zes is er één onderzocht, en die bleek in vier fasen opgeworpen: op dezelfde heuvel is over een lange tijd herhaaldelijk begraven. Anderhalve kilometer noordelijker, bij de Annertol, staat een heuvel die hetzelfde laat zien en er duurder voor heeft betaald: drie bouwfasen, een boomkistgraf in het midden, en na de opgraving van 1921 nog één kwadrant over, met een kelder erin gemetseld.

De tweede vondst vult een gat in de tijd. Aan de Esweg vond Van Giffen in 1934 plattegronden van huizen en een hutkom uit de vroege middeleeuwenVroege middeleeuwen450 tot 1050Meer over deze periode: zo'n kuilhut is een ondiepe werkruimte naast het woonhuis, en hij overleeft juist doordat hij dieper reikt dan de ploeg. Die eeuwen zijn op deze kaart bijna leeg: het aardewerk uit de zesde en zevende eeuw is slecht herkenbaar, en wat er verder aan middeleeuws spoor ligt zijn dorpen, kerken en markegrenzen van veel later. Hier woonde iemand in de periode waarvan we vrijwel niets hebben.