Schipborg

Schipborg is het dorp van de vijfsprong: wegen naar Zuidlaren, Rolde, Zeegse, Anloo en Annen kwamen hier samen, en wie van de ene rug naar de andere wilde moest bij dit dorp door de beek – bij de voorde in het Schipborgsche Diep, waar de karrensporen op de oevers nog naartoe trechteren. De naam is jonger dan het dorp. Tot omstreeks 1600 heet het in de stukken Borck of Borch, wat op een versterkte boerderij wijst; pas rond het midden van de zeventiende eeuw duikt Schipborg op. Waar dat "schip" vandaan komt is niet duidelijk: van de scheepvaart op Groningen, of van skep, een oud woord voor schaap. En als het de scheepvaart was, dan is de aanlegplaats zelf onduidelijk – het dorp wijst de voet van de Kymmelsberg aan, de landschapsbiografie de noordkant. De beek heette hier oorspronkelijk het Borcksche Diep, en de doorgaande weg heet nog altijd Borgweg.

Hoe dat reizen ging, staat in een verslag van woensdag 1 augustus 1694, dat Hans Elerie in 1993 publiceerde. Een gezelschap reed om half elf 's ochtends met paarden en wagen uit Groningen weg en kwam om één uur "op Schipborch, een buurschap alwaer wij pleisterden". Daar hielden ze hun middagmaal. Om drie uur ging het verder, over "een waeterachtige en modderiche wech", met Anloo aan de linkerhand. Rechts sprongen ze van de wagen en kropen onder een hunebed door. Er lag een reus onder begraven, werd gezegd.

De berg van opgewaaid zand

De Kymmelsberg is een rivierduin, en hij staat niet alleen: langs de oostoever tussen Schipborg en Westlaren ligt er een hele reeks van, opgewaaid uit het droge beekdal aan het eind van de laatste ijstijd. Over de top lopen de lezingen uiteen – volgens de provincie is die later verstoven door intensieve betreding, volgens het dorp joeg juist de drukke route Groningen–Coevorden het zand in de zestiende eeuw op. In de jaren vijftig schilderde Evert Musch het uitzicht; daarna groeide de berg helemaal dicht, tot Staatsbosbeheer hem in 2003 op verzoek van het dorp weer vrijmaakte.

Het dorp dat zijn vorm verloor

Anders dan Eext, waar het Brinkenplan van 1979 de zeven brinkenbrinkHet open, gemeenschappelijke plein in een esdorp, vaak met bomen en een drinkpoel, waar het vee werd verzameld voordat het naar de heide of de weide ging.Alle begrippen vastlegde, is Schipborg zijn oude structuur kwijt. Zijn brink was een kleine zevenhonderd meter lange verbreding van de zandweg naar Zuidlaren, bedoeld om er korenbulten op te zetten. Toen dat niet meer nodig was hield het dorp een strook grond over waar niemand raad mee wist, en in 1955 ging hij voor negentienhonderd gulden naar de gemeente. Van de boerderijen die eraan stonden is er nog één over. Ook het buitenhuis aan het Schipborgsche Diep, waar deftige stadse families rond 1700 de zomer doorbrachten met boomgaard, visvijvers en een eigen aanlegsteiger, is verdwenen – wat rest zit onder de grond, plus een eeuwenoude beuk aan de dalrand en een schilderij in het Groninger Museum.

Berlage op de heide

Het gezicht van Schipborg is nu een gebouw dat alles omdraaide. De Schipborg, de modelboerderij die H.P. Berlage in 1914-1915 ontwierp voor A.G. Kröller, is het tegendeel van de Drentse hallenhuisboerderijhallenhuisEen boerderij waarin mens en vee onder één dak woonden, met een brede middenruimte tussen twee rijen staanders.Alle begrippen die organisch met het erf meegroeide: symmetrisch, met een as in het landschap en een lange oprijlaan. Het land eronder was spotgoedkoop – zo'n honderdtweeëntachtig hectare heide, tussen 1906 en 1909 bijeengekocht van tien eigenaren voor naar schatting geen tienduizend gulden. De dienstwoningen waren op hun manier net zo modern: prefab houtbouw uit Silezië, per spoor geïmporteerd en op de Drentse heide in elkaar gezet. Op de hoogtekaart valt het complex op door wat het niet deelt met zijn omgeving: rechte lijnen tussen kromme.

Dezelfde boerderij komt elders op deze kaart nog één keer voor, in april 1945: het was het onderduikadres waar de familie Oosting de Franse parachutisten van Operatie Amherst 's nachts naartoe gidste.

Wat er onder de akkers lag

Twee vondsten laten zien dat de doorgang hier ouder is dan het dorp. Ten noorden ervan, bij het voormalige Schipborgermeer, liggen zes grafheuvels in een boog – en die boog is de weg. Er is nooit een prehistorisch tracé teruggevonden, maar de graven staan er zo langs opgesteld dat de route eruit valt af te leiden; wie hier begraven werd kreeg een plaats langs de doorgang. Van de zes is er één onderzocht, en die bleek in vier fasenfaseEen periode in het gebruik van een plek die archeologen in de grond kunnen onderscheiden. Een grafheuvel die in twee fasen is opgeworpen, kreeg eerst een graf met een heuvel, en later een tweede graf waarvoor de heuvel werd opgehoogd.Alle begrippen opgeworpen: op dezelfde heuvel is over een lange tijd herhaaldelijk begraven. Iets noordelijker, bij de Annertol, staat een heuvel die hetzelfde laat zien en er duurder voor heeft betaald: drie bouwfasen, een boomkistgraf in het midden, en na de opgraving van 1921 nog één kwadrant over, met een kelder erin gemetseld.

De tweede vondst vult een gat in de tijd. Aan de Esweg vond Van Giffen in 1934 een hutkom uit de vroege middeleeuwenVroege middeleeuwen450 tot 1050Meer over deze periode: zo'n kuilhut is een ondiepe werkruimte naast het woonhuis, en hij overleeft juist doordat hij dieper reikt dan de ploeg. Die eeuwen zijn op deze kaart bijna leeg: het aardewerk uit de zesde en zevende eeuw is slecht herkenbaar, en wat er verder aan middeleeuws spoor ligt zijn dorpen, kerken en markegrenzen van veel later. Hier woonde iemand in de periode waarvan we vrijwel niets hebben.

Onder het veen

Het beekdal bij Schipborg is vlak en nat, maar onder het veen ligt een ouder landschap van lage zandkoppen. In 2005 boorde RAAP in opdracht van het Drents Plateau langs het Schipborgsche Diep, op zoek naar plekken waar jagers en verzamelaars kunnen hebben gekampeerd. Op alle drie de onderzochte koppen kwam houtskool boven. Bosbrand kan het ook achterlaten, maar in dekzanddekzandFijn zand dat de wind aan het eind van de laatste ijstijd over het land heeft geblazen, als een deken over het oudere landschap. De lage ruggen ervan waren de droge plekken waar mensen woonden en akkerden.Alle begrippen wijst het vaker op een haard. Op de westelijke kop zit het op uiteenlopende diepte, tot ruim 3 meter, en dat is volgens het rapport een teken van langdurig gebruik.

Op de kop aan de oostoever ligt onder een zanddek nog een onverstoorde bodem, met verbrande vuursteen erin. Het rapport noemt dat tamelijk uniek, want daar kunnen de sporen van een kamp goed bewaard zijn. De derde kop lijkt vergraven: het zand is waarschijnlijk gebruikt om omliggende percelen te verbeteren.