De Zuiderbrink, de grootste brink van het dorp

De Zuiderbrink aan de Stationsstraat is een van de grotere brinkenbrinkHet open, gemeenschappelijke plein in een esdorp, vaak met bomen en een drinkpoel, waar het vee werd verzameld voordat het naar de heide of de weide ging.Alle begrippen van Drenthe. Hij laat zien hoe het esdorp werkte: de brink was gemeenschappelijke ruimte van de markegenotenmarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen, en schapen, heide, schaapskooi en essen waren onderdeel van één landbouwsysteem. De schapenmest kwam 's nachts in de potstalpotstalEen stal waarin de mest bleef liggen en steeds met nieuwe plaggen werd bedekt, tot hij als mest naar de akkers ging.Alle begrippen, die mest ging later op de essenesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen, en zo werden de akkers langzaam hoger en vruchtbaarder. De brink stond daarmee aan het begin van een kringloop die op de es eindigde. Ook op de es zelf kwamen de schapen. Na de oogst werden ze er enkele nachten achter horden gezet, en volgens de landbouwhistoricus Bieleman was dat het enige wat in Drenthe overbleef toen de gemeenschappelijke stoppelweide van al het vee werd afgeschaft of beperkt.

Eext telt nog zeven brinken, alle met eiken beplant, en dat de open structuur van het esdorp bewaard bleef hangt mede samen met het gemeentelijke Brinkenplan uit 1979. Dat plan lag op 3 maart 1979 op de jaarvergadering van de boermarkeboermarkeDe vergadering van de boeren die rechten hadden in de marke. Zij besliste over het gebruik van de gemeenschappelijke grond: wie er vee mocht weiden, plaggen mocht steken en hoe de wegen werden onderhouden.Alle begrippen, met een begroting van ongeveer 1 miljoen gulden voor Eext alleen. De markegenoten werkten mee, vooral omdat de brinken te droog bleken voor een goede bomengroei: via sloten zou er weer stromend water over de brinken en door de brandkuilen kunnen lopen. Op 22 december 1980 plantte gedeputeerde D. Huizinga in Eext de eerste boom van het plan, met een fles met een gedenktekst eronder begraven. Van wie de brinken nu zijn, legde het bestuur in 1988 vast: de brink bij de Schaapstreek en 'de driehoek' aan de Stationsstraat zijn van de gemeente, de rest van de boermarke.

Op een brink lag vaak ook een dobbedobbeEen gegraven drinkpoel voor het vee, op de brink of in het veld.Alle begrippen of brandkuil, een kunstmatige kom waarin water bleef staan om vee te drenken en brand te bestrijden. De ondergrond maakte dat mogelijk: keileemkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen laat water slecht door, waardoor een kuil vol blijft ook als de omgeving droog is. In de jaren dertig telde Eext tien dobben en daarnaast een weijert bij de pastorie; in 1982 werd de branddobbe aan de Noorderbrink hersteld. Waar de zeven brandkuilen lagen die in 1902 aan het gemeentebestuur werden aangeboden is niet bekend, al kan een niet volledig gedempte kuil soms nog als ronde laagte in een gedetailleerd hoogtebestand worden teruggevonden.

Dat water had ook een prijs, en die staat in het huizenboek van het dorp. Ergens tussen 1794 en 1804 verdronk een bewoner van de Kloosterstraat in het Molengat; in 1898 verdronk in datzelfde Molengat een meisje van zeven, in 1921 een jongen van dertien in de Pompplas. En rond de eeuwwisseling stond in de krant wat er met een tweejarig jongetje gebeurde dat buiten aan het spelen was: "geraakte het in een waterkuil en verdronk jammerlijk. De arts Haverkamp te Gieten, spoedig om hulp gevraagd en ter plaatse aanwezig, kon slechts de dood constateren. Arme ouder, arme kleine." Waar het Molengat en de Pompplas precies lagen is niet vastgelegd; de namen wijzen naar de molen en naar een dorpspomp, en verder dan dat komen we niet.