De Zuiderbrink, de grootste brink van het dorp

De Zuiderbrink aan de Stationsstraat is een van de grotere brinken van Drenthe. Hij laat zien hoe het esdorp werkte: de brink was gemeenschappelijke ruimte van de markegenoten, en schapen, heide, schaapskooi en essen waren onderdeel van één landbouwsysteem. De schapen brachten 's nachts hun mest naar de potstal, die mest ging later op de essen, en zo werden de akkers langzaam hoger en vruchtbaarder. De brink stond daarmee aan het begin van een kringloop die op de es eindigde.

Eext telt nog zeven brinken, alle met eiken beplant, en dat de open structuur van het esdorp bewaard bleef hangt mede samen met het gemeentelijke Brinkenplan uit 1979.

Op een brink lag vaak ook een dobbe of brandkuil, een kunstmatige kom waarin water bleef staan om vee te drenken en brand te bestrijden. De ondergrond maakte dat mogelijk: keileem laat water slecht door, waardoor een kuil vol blijft ook als de omgeving droog is. In de jaren dertig telde Eext tien dobben en daarnaast een weijert bij de pastorie; in 1982 werd de branddobbe aan de Noorderbrink hersteld. Waar de zeven brandkuilen lagen die in 1902 aan het gemeentebestuur werden aangeboden is niet bekend, al kan een niet volledig gedempte kuil soms nog als ronde laagte in een gedetailleerd hoogtebestand worden teruggevonden.

Dat water had ook een prijs, en die staat in het huizenboek van het dorp. Ergens tussen 1794 en 1804 verdronk een bewoner van de Kloosterstraat in het Molengat; in 1898 verdronk in datzelfde Molengat een meisje van zeven, in 1921 een jongen van dertien in de Pompplas. En rond de eeuwwisseling stond in de krant wat er met een tweejarig jongetje gebeurde dat buiten aan het spelen was: "geraakte het in een waterkuil en verdronk jammerlijk. De arts Haverkamp te Gieten, spoedig om hulp gevraagd en ter plaatse aanwezig, kon slechts de dood constateren. Arme ouder, arme kleine." Waar het Molengat en de Pompplas precies lagen is niet vastgelegd; de namen wijzen naar de molen en naar een dorpspomp, en verder dan dat komen we niet.