De grote zwerfkei aan de Kerkstraat

De kei aan de Kerkstraat in Eext meet ongeveer 2,20 meter in de langste richting, 2,10 meter in de breedte en 1,80 meter in hoogte. Hij lijkt te liggen op de plek waar hij is gevonden, al is dat niet met een historische bron bewezen. Zulke stenen zijn door landijs uit Scandinavië en het gebied rond de Oostzee hierheen meegevoerd en bleven achter toen het ijs smolt. Veel ervan ingebed in keileemkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen: een ongesorteerd mengsel van leem, zand, grind en keien.

Van welke kant dat ijs kwam is aan de stenen te zien. Zwerfstenen worden naar herkomstgebied ingedeeld, en op de Hondsrug ligt vooral materiaal uit het noorden en oosten van de Oostzee: Noord-Zweden, Finland en de Ålandeilanden. Zuid-Zweeds gesteente is hier schaarser. De leem waarin de keien liggen verschilt op dezelfde manier. Ten westen van de lijn Zuidlaren–Anloo is de keileem grijs en West-Baltisch van herkomst; op de rug zelf is hij bruinrood en komt hij van de Ålandeilanden en de Botnische Golf. Die bruinrode leem is arm aan vuursteen, want vuursteen is nu juist een West-Baltisch kenmerk. Helemaal zonder vuursteen is de rug niet. Volgens geoloog Harry Huisman ligt onder die vuursteenarme leem vaak een oudere keileem mét vuursteen. En juist bij Eext vond hij een keileem waarin zwerfstenen uit Zuid- en Midden-Zweden de toon zetten, een type dat verder vooral ten westen van de lijn Roden–Assen–Smilde ligt.

Dat een grote kei op zijn plek bleef liggen is bijzonderder dan het lijkt. In de negentiende en vroege twintigste eeuw hadden zwerfkeien handelswaarde: boeren lieten hun akkers afzoeken door stenenroders, die de grote exemplaren opspoorden en uitgroeven voor wegverharding, erfverharding en dijkversterking. Drentse zwerfkeien gingen zelfs per scheepslading naar de zeedijken aan de Zuiderzee. Veel keien verdwenen daardoor uit de akkers, en wat blijft liggen is een klein overblijfsel van de vroegere steenrijke ondergrond van de Hondsrug.

Op de hoogtekaart is een afzonderlijke kei meestal te klein of te onregelmatig om betrouwbaar te herkennen. Wat de kaart wel laat zien is de context: de akkers waar de keien vandaan kwamen liggen vaak op hogere delen van het landschap, waar keileem en dekzanddekzandFijn zand dat de wind aan het eind van de laatste ijstijd over het land heeft geblazen, als een deken over het oudere landschap. De lage ruggen ervan waren de droge plekken waar mensen woonden en akkerden.Alle begrippen dicht onder het oppervlak zitten.

In Eext liggen meer grote keien, en sommige zijn vermoedelijk elders opgegraven en later naar het dorp gebracht. Niet elke dorpskei is dus een ongestoord overblijfsel van de ondergrond waarop hij nu ligt.