Verkeersplein Gieten: waar de Hondsrug in 2010 werd doorgesneden

Onder Verkeersplein Gieten, het knooppunt van de N33 en de N34, ligt de enige plek waar iemand de Hondsrug ooit uitgebreid van binnen heeft gezien. Bij de aanleg werd in 2010 een sleuf gegraven die dwars door de rug liep: over een lengte van ongeveer 500 meter kwam hij in doorsnede open te liggen, tot 7,5 meter onder het maaiveld.

De sleuf lag haaks op de richting waarin het landijs zich tijdens de ijstijdenIJstijdenhet Saalien, 250.000 tot 130.000 jaar geledenMeer over deze periode over het landschap bewoog, en dat leverde een uitzonderlijk profiel op. In de doorsnede waren afzettingen uit drie ijstijden zichtbaar: het Elsterien, het SaalienSaalien250.000 tot 130.000 jaar geleden, de ijstijd die Drenthe onder landijs bedolfMeer over deze periode en het Weichselien. De keileem uit het Saalien was minstens 7 meter dik, met daarboven dekzand dat tijdens het Weichselien door de wind was afgezet.

In de keileem zaten zwerfstenen die het landijs uit Scandinavië had meegenomen, en daar zat een bijzondere bij. Een blok vastelandrapakivi uit het Vehmaagebied in Zuidwest-Finland, 1 meter bij 1 meter bij 80 centimeter en ongeveer 1100 kilo, is volgens geoloog Harry Huisman de grootste vastelandrapakivi die tot dusver in Nederland is gevonden. Die soort is hier sowieso zeldzaam: rapakivi's uit het Ålandmassief liggen overal in Drenthe, die van het vasteland daarachter komen maar zelden boven.

Er kwamen ook grote aantallen kalkstenen uit het Ordovicium en het Siluur boven, met fossiele koralen en stromatoporen erin, afkomstig van de zeebodem voor de kust van Estland. Dat ze hier lagen is bijzonderder dan het klinkt. Op de noordelijke Hondsrug, tussen Haren en Groningen, zitten ze bij duizenden in de keileem, maar zuidelijker zijn ze op een enkele vondst na verdwenen doordat doorsijpelend regenwater het kalk heeft opgelost. Bij Gieten hielden ze het uit doordat het keileempakket hier zo dik is.

De doorsnede liet bovendien zien dat de Hondsrug hier uit twee parallelle takken bestaat. De keileem aan weerszijden van het verkeersplein verschilt sterk: ten westen ligt vooral één samenhangende afzettingslaag, met structuren die wijzen op krachtig bewegend ijs; ten oosten komen verschillende soorten keileem door elkaar voor, met kanalen en vervormingen die laten zien dat de afzettingen sterk zijn verstoord. Volgens de geologische interpretatie lag ten oosten van Gieten een stilgevallen ijslichaam, waar de ijsstroom langs schuurde en de keileem vervormde, terwijl het ijs aan de westzijde met minder weerstand kon doorstromen.

De provincie kocht een aantal van de grote keien als geologisch erfgoed aan. Ze liggen nu in de Keientuin bij het Hunebedcentrum in Borger, bij elkaar tegen de bosrand in een hoek die de Gieterhoek heet; de fossielen zijn in de collectie van het centrum opgenomen. De vastelandrapakivi ligt er ook.