LOFAR-station RS406, een radiotelescoop naast een ijzertijdakker

Tussen de N34 en het Zwanemeerbos ligt een grasveld met twee vreemde vormen erin. Een blok donkere tegels van in totaal ruim 40 meter breed, en daarnaast een scherm van kleine losse platen die in een wijde spiraal uiteenlopen. Er staat een gebouwtje bij, niet groter dan een schuur. Op de luchtfoto liggen die twee vormen als een tekening in het bouwland. Het is een radiotelescoop, die op lage frequenties naar het heelal luistert, en hij staat 240 meter van een akkercomplex uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode.

Het blok tegels zijn 48 hoogfrequente antennes van LOFAR-station RS406, gebundeld in een veld van 41 meter; de losse platen zijn 96 laagfrequente antennes, verspreid over een cirkel van 87 meter. De eerste luisteren tussen 120 en 240 megahertz, de tweede tussen 30 en 80.

Er beweegt niets. Een gewone radiotelescoop is een schotel die naar een hemelrichting wordt gedraaid, en die heeft LOFAR niet. De antennes staan vast en vangen de hele hemel tegelijk op; de kijkrichting wordt achteraf gekozen door de signalen van de losse antennes met minieme tijdsverschillen bij elkaar op te tellen. Dat heet een phased array, en LOFAR was de eerste radiotelescoop die dat op deze schaal deed.

Daarom ligt hier een veld en staat niet alles op één plek. De scherpte van zo'n telescoop hangt niet af van de grootte van één antenne, maar van de afstand tussen de verst uit elkaar staande stations. De kern van LOFAR ligt in de Uilenbroeken tussen Exloo en Buinen, 14 kilometer hiervandaan, met daaromheen veertien buitenstations in Nederland en losse stations in Duitsland, Polen, Frankrijk, Ierland, Letland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Alles is met glasvezel verbonden met een computer in Groningen. Koningin Beatrix opende het geheel op 12 juni 2010; de bouw kostte ongeveer 150 miljoen euro.

Voordat het station er kwam, is er geboord. Op 22 september 2009 zette De Steekproef vierentwintig boringen in het perceel, tot een meter diep. De bodem bleek goed bewaard. In de zuidelijke hoek kwamen drie kleine, verweerde scherven boven, waarschijnlijk uit de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode of de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode, al is een latere datering niet uitgesloten. Ze kunnen van bewoning op deze plek zijn, maar ook met stalmest van elders zijn aangevoerd. Honderdtwintig meter westelijker waren al eerder zes scherven uit de ijzertijd gevonden. Het rapport adviseerde proefsleuven om het uit te zoeken. Een verslag daarvan is in het archeologische e-depot niet te vinden.

Op hetzelfde soort beeld waarop archeologen de akkerwalletjes van tweeduizend jaar geleden zochten, staat nu dus een telescoop die naar het vroege heelal luistert.