Zesentwintig grafheuvels in het Zwanemeerbos, pas in 1993 ontdekt

Op een dekzandrugdekzandFijn zand dat de wind aan het eind van de laatste ijstijd over het land heeft geblazen, als een deken over het oudere landschap. De lage ruggen ervan waren de droge plekken waar mensen woonden en akkerden.Alle begrippen in het Zwanemeerbos liggen zesentwintig grafheuvels, de grootste groep van dit bos. Ze werden pas in september 1993 ontdekt. In mei 1994 onderzocht de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek ze met boringen en enkele proefsleuven.

De meeste bleken brandheuvels uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode, vooral uit de periode van ongeveer 500 tot 0 voor Christus; enkele kunnen ouder zijn. Bij een brandheuvel werden de resten van een gecremeerde overledene in of onder een kleine heuvel begraven. In heuvel 1 lag op ongeveer 30 centimeter diepte een omgekeerd geplaatste urn, met daarnaast een concentratie crematieresten. In heuvel 3 kwamen een steenpakking en mogelijk een kringgreppel aan het licht, en ook in de heuvels 9 en 18 werden crematieresten aangetroffen.

De onderlinge verschillen zijn groot. De grootste heuvel heet de Konijnenberg en is ongeveer 17 meter breed en 1,3 meter hoog; de kleinste is ongeveer 6 meter breed en steekt 10 tot 20 centimeter boven het terrein uit.

Door het terrein loopt de Oude Groningerweg, de oude verbinding tussen Coevorden en Groningen. Het patroon van de grafheuvels suggereert dat hier mogelijk al in de prehistorie een route liep, en dat die doorgang later is blijven bestaan als karrenspoor dat tussen de heuvels door slingert. Aan de wegkant van heuvel 4 zag de Rijksdienst in 2016 in een profiel een vlak niveau dat waarschijnlijk bij een voorganger van de weg hoort. Die weg had de voet van de heuvel aangesneden.

Bij het onderzoek in 1994 waren de meeste heuvels in slechte staat: doorworteling, greppels, voetpaden en graafwerk hadden het reliëf aangetast. Heuvel 4 was gehalveerd. In 1998 werden de bomen van de heuvels gehaald en de heuvels afgedekt met schoon lemig zand, waardoor hun huidige vorm niet overal oorspronkelijk is. De urn uit heuvel 1 is teruggelegd waar hij lag.

In oktober 2016 bleek er een kuil van zo'n 7 meter doorsnee in heuvel 4 gegraven, vermoedelijk om water van de Oude Groningerweg af te voeren. Omdat het grafveld een rijksmonument is, was dat een overtreding van de Monumentenwet. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed kwam in december kijken en zette boringen over de heuvel. Het gat zat vooral in het aanvulzand van de restauratie en in een latere ophoging met grind, baksteen en plastic; het oorspronkelijke heuvellichaam was niet geraakt. Een kringgreppel, als die er is, kan wel deels vergraven zijn. In juni 2017 is de kuil gedicht. De andere 25 heuvels waren in goede staat.

Deze groep is onderdeel van een groter grafheuvellandschap. Enkele honderden meters naar het noordwesten liggen nog elf heuvels en aan de oostkant, bij de Vijzelkampen, nog zes; samen gaat het om ongeveer 43 grafheuvels. Ze zijn laag en liggen in bos, waardoor ze vanaf het wandelpad moeilijk te herkennen zijn. Zet het local relief model (op de kaart: kleine sporen) aan, en ze verschijnen als kleine verhogingen in het terrein. Toon op de kaart