Het woonerf onder het transferium, met twee huizen over elkaar

Waar nu de bussen keren bij het transferium van Gieten, stond een boerderij. Dat was in de tweede helft van de eerste eeuw. In het voorjaar van 2010 is er 2100 vierkante meter opgegraven voordat het knooppunt werd aangelegd. Dat leverde een aanzienlijk deel van een woonerf op: een huisplattegrond, een spieker, bijgebouwen, afvalkuilen en de rommel van het dagelijks leven.

Het huis was 14,70 meter lang en bijna 7 meter breed, met de lange zijden zuidwest-noordoost. Het had een wandgreppel in plaats van losse wandpalen, en twee ingangen recht tegenover elkaar in de lange wanden, de noordelijke een meter breed en de zuidelijke een kwart meter breder. Het oostelijke deel was driebeukig. Zware staanders droegen daar het dak. Het westelijke deel had een lichtere constructie, waarschijnlijk de scheiding tussen wonen en stallen.

Er staan er trouwens twee. De wandgreppels van de tweede fase liggen gemiddeld 50 centimeter naast die van de eerste. Dat is zo dichtbij dat het nieuwe huis vermoedelijk is opgetrokken terwijl het oude er nog stond. Wie hier woonde bouwde zijn opvolger om zich heen.

De kuilen vertellen wat de bewoners deden. In de haardkuilen lagen brokken natuursteen die als kooksteen hebben gediend, en stukken aardewerk met een rastervorm: kookroosters. Uit twee sporen kwamen smeedslakken, ontstaan in een smeedhaard die op houtskool werd gestookt, en één brok draagt nog de bekleding van die haard. In de monsters uit de kuilen zat graan van bemeste akkers.

Het aardewerk zegt waar ze vandaan kwamen. Dat is het aardigste van deze plek. Lokaal is het niet. Het gaat om twee typen die thuishoren in Noord-Duitsland en Westfalen, en ze komen door elkaar in dezelfde kuilen voor. In de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode liep Drenthe grotendeels leeg. De opgravers houden het erop dat de bewoners van dit erf zelf uit die streken kwamen, meegekomen met een bevolkingsverplaatsing die vanaf de Elbe naar Westfalen liep. Zij namen het lege land opnieuw in gebruik.

Ze waren hier eerder dan hun buren. W.A. van Es groef in 1964 op de Noord Es, 500 meter verderop, en Van Giffen in de Eexter Vijzelkampen. Het aardewerk van die twee dateert rond 200 na Christus. Dat is een eeuw later dan dit erf. De boerderij bij het knooppunt is dus de oudste van de drie, en misschien hebben ze elkaar een tijd overlapt. Die Noord Es is trouwens dit veld zelf: op de militaire kaarten van 1918 en 1929 heet de grond waar nu de bussen keren nog Noord Esch.