De Hiltophoeve: een gaaf kampement uit de oude steentijd

Op een dekzandrug bij Nieuw-Annerveen, onder een dun veenlaagje, ligt het loopvlak waarover laat-paleolithische jagers hebben gelopen. Bij booronderzoek van RAAP in 1993 werd hier bewerkt vuursteen gevonden dat de registratie toeschrijft aan de FedermessercultuurFedermessercultuurca. 11.900 tot 10.900 v.Chr.Meer over deze periode. Het is een van de zeldzaamste vindplaatsen van dit kaartvlak.

Die cultuur is genoemd naar haar werktuig: een smalle spits met een gebogen rug die op een pennenmesje lijkt, een Federmesser- of Tjongerspits. Vroeger heette de hele cultuur daarom de Tjongercultuur. Korte, brede krabbers zijn even kenmerkend. De meeste vindplaatsen dateren uit het Allerød-interstadiaal, ongeveer 11.900 tot 10.900 v.Chr., een warmere fase aan het eind van de laatste ijstijd. Dat warmere klimaat bepaalde waar deze mensen op joegen: niet op rendieren, maar op standwild dat in een bebost landschap thuishoort, edelhert, eland en wild zwijn, en daarnaast vogels en ander klein wild. De rendierjagers waren de HamburgcultuurHamburgcultuurca. 12.600 tot 11.900 v.Chr.Meer over deze periode van eerder in het laat-glaciaal, en die heeft in dit kaartvlak zijn eigen vindplaats in het Strubben-Kniphorstbos.

Het Hunzedal was aan het eind van de laatste ijstijd nat en grotendeels open, met droge zandruggen langs de rivier. Op zo'n rug konden tijdelijke kampementen worden ingericht, dicht bij water maar hoog genoeg om droog te blijven. In Noord-Nederland zijn enkele honderden vindplaatsen aan de FedermessercultuurFedermessercultuurca. 11.900 tot 10.900 v.Chr.Meer over deze periode toegeschreven, en de dichtste concentratie, enkele tientallen, ligt op precies zulke ruggen en zandkopjes in en langs het Hunzedal.

De belangrijkste reden dat deze plek zo bijzonder is ligt echter niet in het vuursteen maar in de bodem. De zandrug heeft een uitzonderlijk gaaf bodemprofiel; op één recente sloot in het zuidelijke deel na is de ondergrond nauwelijks verstoord. Dat komt doordat de rug later onder een veenpakket verdween, waardoor de oude bodem werd afgeschermd van ploegen en ander graafwerk. Op de Hondsrug zijn vergelijkbare oppervlakken door eeuwen landbouw vaak aangetast; hier bleef het bewaard.

De provincie Drenthe rekent de vindplaats tot de drie nederzettingsterreinen van provinciaal belang in het Hunzedal; de andere twee, bij Drouwenerveen en Bronneger, liggen buiten dit kaartvlak. Wat deze in die waardering onderscheidt is dat het booronderzoek de E-horizont nog aantrof: de uitgespoelde laag van de oude podzolbodem. De provincie noemt die laag het authentieke loopvlak waar de jagers-verzamelaars van de FedermessercultuurFedermessercultuurca. 11.900 tot 10.900 v.Chr.Meer over deze periode over hebben gelopen, bewaard onder het afdekkende veenlaagje.

Op de hoogtekaart is de zandrug herkenbaar als een flauwe verhoging die aan één kant overgaat in het vlakke veenland. Hij maakt deel uit van een reeks vergelijkbare ruggen langs de Hunze, en die reeks vormt, voor zover nu bekend, het oudste bewoningspatroon in dit kaartvlak.