Het tolhuis bij de Hunzebrug, en waarvoor je niet hoefde te betalen

Waar de weg van Annen op Spijkerboor de Hunze kruist stond vanaf 1849 een tolhuis. Die weg was een kunstweg – een verharde weg, aangelegd met particulier of provinciaal geld – en een kunstweg werd terugverdiend met tol. Wie erover reed betaalde bij de boom.

Het aardigst aan zo'n tol is niet wat hij kostte maar waarvoor je vrijgesteld was, want die lijst is een beschrijving van het boerenbedrijf. Vrij van tol waren hier oogst, mest en heideplaggen. Precies de drie ladingen waar het esdorpsysteem op draaide: de plaggen die vanaf de heide naar de potstal gingen, de mest die vandaar naar de akker ging, en het graan dat van de akker kwam. Wat het dorp voedde mocht vrij passeren; wat handel was betaalde.

Dat de tol juist hier stond is geen toeval. De Hunze was de grens én de doorgang: aan de overkant begon het veengebied waar de turf vandaan kwam, en de brug was het enige punt waar een kar dat water kon oversteken. Een tolhuis hoort bij een flessenhals, en dit was er een.

De ligging is een aanname. Het tolhuis zelf staat niet in OpenStreetMap en is niet als gebouw teruggevonden; wat er wél ligt is de brug in de Molenwijk, en die is het punt waar de weg het water kruist. Een tolhuis stond aan de weg vlak bij de boom, dus binnen enkele tientallen meters van dit punt – maar aan welke kant van de brug en aan welke kant van de weg is niet vastgelegd.