Strubben-Kniphorstbos

Van alle gebieden op deze kaart is dit het enige dat als archeologisch reservaat is aangewezen – 377 hectare, sinds 2000, en tot nu toe het enige van Nederland. Wat het bijzonder maakt is niet één spoor maar de stapeling: jagerskampen uit het late paleolithicumLate paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode, hunebedden, grafheuvels, een celtic fieldceltic fieldEen prehistorisch akkersysteem van kleine, vierkante veldjes met lage wallen eromheen, als een honingraat. In Drenthe aangelegd vanaf de late bronstijd tot in de Romeinse tijd. Het Nederlandse woord is raatakker.Alle begrippen, karrensporen, markegrenzen en een schietbaan liggen hier in hetzelfde bos door elkaar heen. Dat ze er nog liggen dankt het gebied aan wat het ook beschadigde: eeuwen woeste grond, daarna decennia oefenterrein. Waar nooit geploegd is, blijft alles liggen.

Wat een strubbe is

Het gebied heet naar zijn bomen, en die vorm is geen natuur maar gevolg. StrubbenstrubbenLaag eikenhakhout op de heide, door vee en kappen kort gehouden. Wat er nu staat, is vaak doorgeschoten tot groepjes eikenstammen.Alle begrippen zijn lage, kronkelige eiken met dikke, knoestige stammen, en lang werd gedacht dat ze de rest waren van een hakhoutbos: eeuwenlang afgezet en steeds weer uitgelopen. Die verklaring is verworpen. In het boek van Elerie, Jager en Spek uit 1993 heten ze nog grotendeels hoog opgeschoten eikenhakhout. Ze zijn ontstaan door overbeweiding, door schapen die generatie na generatie de jonge scheuten afvraten totdat de boom zijn karakteristieke weerbarstige vorm hield.

De naam zegt hetzelfde. Strubbe gaat terug op het Oud-Saksische strubia, ruwe boomstronk, en houdt verband met het werkwoord strubbelen: weerbarstig zijn. Twee verschillende woordverklaringen, allebei over hoe de boom eruitziet.

Daarmee liggen de strubben ook op een vaste plaats in het landschap, en dat verklaart de ordening die je op de hoogtekaart terugziet. Van het dorp naar buiten loopt de zonering es – strubben – heide: eerst het bouwland, dan de overgangszone waar het opgaande bos door begrazing tot struweelstruweelLaag, dicht gewas van struiken en jonge bomen, zonder echte stammen: braam, meidoorn, berk, eikenopslag. Het groeit waar bos door kappen en vraat niet meer omhoog kan, of waar open land langzaam dichtgroeit. In oude registers heet het ook kreupelhout of struellen.Alle begrippen verviel, en dan het open veld. De strubben zijn dus geen bosrand die toevallig is blijven staan maar de plek waar twee vormen van grondgebruik elkaar eeuwenlang in evenwicht hielden. Gebruikt werden ze wel. Een willekeurwillekeurEen regel die een gemeenschap zelf vaststelde, zoals de boeren van een marke of de Etstoel, bijvoorbeeld over het weiden van vee, het steken van plaggen of het kappen van hout. Wie zich er niet aan hield, kreeg een boete.Alle begrippen van Anloo liet eigenaren uit de Steenhoorn en de Anner of Zuidlaarder strubben, die om de Noordes en langs de wegen lagen, zoveel hout kappen als ze nodig hadden om hun kampen af te sluiten – maar niet voor brandhout. Volgens een beschrijving van de markemarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen uit 1810 haalden de armen er brandhout als hun plaggenplaggenStukken heide- of grasgrond met de wortels erin. Ze werden gestoken, in de stal onder het vee gelegd en met de mest erin naar de akkers gebracht.Alle begrippen niet droog waren geworden, en werd er rijshout gekapt om beginnende stuifzandenstuifzandZand dat ging stuiven toen de heide door te veel beweiding en plaggen steken kaal raakte. Het trok als duinen over het land.Alle begrippen te stuiten. In de jaren 1830 ging het eikenhakhout van het boerholt van Anloo als schilhout weg: de bast was grondstof voor de leerlooierijen.

Veldnamen die naar zulke bossen verwijzen zijn in het Drentsche Aa-gebied opvallend schaars. Behalve hier komen ze voor bij Eext, als de Eexterstrubben, bij Schoonloo, als de Schoonloër Strubben, bij Anloo, waar het Struellen heet – hetzelfde woord dat in 1832 nog achter het Boerholt van Anderen staat – en ten noorden van Rolde, als Strubbenkamp.

Hunebedden in het bos van Kniphorst

Twee hunebedden liggen hier binnen een paar honderd meter van elkaar, D7 en D8, allebei van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode. Het bos is naar een van hun eigenaren genoemd: mr. C.E. Kniphorst schonk D8 in 1871 aan de provincie, hetzelfde jaar waarin de boermarkeboermarkeDe vergadering van de boeren die rechten hadden in de marke. Zij besliste over het gebruik van de gemeenschappelijke grond: wie er vee mocht weiden, plaggen mocht steken en hoe de wegen werden onderhouden.Alle begrippen van Eext hetzelfde deed met de hare – 1871 is op deze kaart het jaar waarin hunebedden van particulier bezit naar de overheid gingen. Kniphorst verkocht het bos rond 1920 aan Kröller, dezelfde die bij Schipborg de boerderij van Berlage liet bouwen. De naam bleef aan het bos hangen.

Om de hunebedden heen ligt het volle prehistorische landschap: grafheuvels, een urnenveldurnenveldEen begraafplaats uit de late bronstijd en de ijzertijd. De verbrande resten van de doden werden in urnen onder lage heuveltjes bijgezet.Alle begrippen, en een celtic field van bijna een kilometer breed – in het veld niet meer dan een golving van 20 centimeter, pas met laserhoogtemetingen goed in kaart gebracht. Dwars daardoorheen lopen bundels karrensporen van ruim 100 meter breed, de route over de Hondsrug die elke vastgelopen kar een spoor breder maakte.

De Galgenberg en de ton bier

In het Kniphorstbosch liggen daarnaast twee grafheuvels op 55 meter van elkaar, en die vertellen samen hoe zulke heuvels zijn behandeld. Van Giffen groef de oostelijke in 1952 op en vond een heuvel in twee perioden; het aardewerk dat eronder lag kwam bij de restauratie van datzelfde jaar met de teruggeschepte grond weer in de heuvel terecht. De westelijke is nooit onderzocht en bleek bij de restauratie van 1992 grotendeels geëgaliseerd. Wat je nu ziet is dus voor een deel herstelwerk.

De Galgenberg laat zien hoe lang één plek dienst kan doen. Het is een prehistorische grafheuvel die eeuwen later een gerechtsplaats werd, tot ongeveer 1800 – hoog, zichtbaar, aan de doorgaande weg en ver van elk dorp, precies waar je in de middeleeuwenMiddeleeuwenca. 450 tot 1500Meer over deze periode een galg zette. De naam staat al in een willekeur van 1332. Een markesteenmarkesteenEen steen die de grens tussen twee of meer marken aangaf.Alle begrippen op de top markeert nog altijd het punt waar Anloo, Schipborg en Zuidlaren samenkomen – op 9 meter nauwkeurig, zo blijkt uit de provinciale markegrenzenlaag.

Iets noordelijker ligt een tweede grenspunt, en daar hoort een van de langste markeprocessen van Drenthe bij. Twee keer is hier een marke-ruzie in het landschap vastgelegd. De eerste ging over het veld bij Noordloo, waar de groeiende schaapskuddes van twee dorpen elkaar in de weg liepen; de EtstoelEtstoelHet hoogste rechtscollege van Drenthe, met de drost als voorzitter en vierentwintig etten: eigenerfde boeren, vier uit elk dingspel. Hij kwam eeuwenlang op vaste plaatsen bijeen, in Rolde en Anloo; vanaf het eind van de zeventiende eeuw in Assen.Alle begrippen trok in 1602 een rechte lijn tussen een baken en een grafheuvel, met als toegift een goede ton bier die Annen elk jaar in mei aan Zuidlaren moest leveren. Die heuvel werd het driemarkenpunt. Dat de grens hier een knik maakt in plaats van netjes op de Galgenberg uit te komen, is ook verklaard: bij de definitieve vaststelling in 1810 eiste Anloo dat de grens een honderdtal meters opschoof, en omdat het om waardeloos stuifzand ging had Annen geen bezwaar.

De ijstijd onder het bos

Waarom het in dit kurkdroge zandlandschap plaatselijk nat is, zit een meter onder het maaiveld: keileemkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen, de zware leemlaag die het landijs in de voorlaatste ijstijd achterliet, vol gruis en rotsblokken uit Scandinavië – de bron van de zwerfkeien waarmee de hunebedden zijn gebouwd. Water zakt er nauwelijks door. Het is bovendien niet één leem maar twee: grijze keileem van West-Baltische herkomst ten westen van de lijn Zuidlaren–Anloo, en bruinrode keileem met veel rode zandsteen op de flank van de Hondsrug, thuisgebracht bij de Ålandeilanden en de Botnische Golf. Twee routes van hetzelfde ijs, af te lezen aan de stenen.

De militaire laag

De jongste laag is militair. Het leger oefende hier tot ver na de oorlog en liet een schietbaan, een stormbaan en een handgranatenbaan achter, die laatste met een kelder en met houten schotten om de scherven op te vangen. Ouder zijn de bomkraters. Een Engelse Lancaster loosde hier volgens ooggetuigen een deel van zijn bommen om aan een Duitse nachtjager te ontkomen, en de inventarisatie meent dat zijn vluchtroute uit de ligging van de kraters te reconstrueren valt. Eén krater is in het veld teruggevonden; de ligging van de andere is onzeker. Het is precies het dubbele karakter van dit reservaat: het leger beschadigde het terrein puntsgewijs, en hield het ondertussen als geheel vrij van de ploeg die elders alles heeft uitgewist.