Tjalling Waterbolk

Tjalling Waterbolk is de tweede naam die op deze kaart telkens opduikt, en de eerste keer dat hij hier verschijnt is hij negentien. In augustus 1944 lag hij op het Eexterveld op zijn knieën in het zand, tijdens een driedaags kamp van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie – midden in de bezetting, een jaar voordat hij aan zijn studie begon.

Hij werd in 1924 geboren in Havelte en studeerde biologie in Groningen, net als zijn leermeester. In 1954 promoveerde hij bij Van Giffen op De praehistorische mens en zijn milieu, en in datzelfde jaar volgde hij hem op als hoogleraar-directeur van het Biologisch-Archeologisch Instituut. Dat bleef hij tot 1987. In 1970 werd hij lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

Wat hij anders deed

Waar Van Giffen monumenten opgroef – heuvels, hunebedden, terpen – zocht Waterbolk naar de mensen eromheen: huisplattegronden, nederzettingsterritoria, de vraag of een plek eeuwenlang bewoond bleef of steeds opnieuw werd gekozen. Hij groef in Drenthe, Groningen, Friesland en Limburg, en ook in Zwitserland en Syrië. De biologie liet hij niet los: het pollenonderzoek waarmee hij bij het grafveld van Gasteren liet zien hoe het landschap in dezelfde eeuwen veranderde als waarin er begraven werd, is precies het soort bewijs waar deze kaart op leunt.

Zijn bekendste opgraving in dit gebied is de veekraal van Anloo. En zijn scherpste uitspraak gaat over een plek die hier vlakbij ligt: gevraagd naar de Balloërkuil, de plaats waar volgens de overlevering recht werd gesproken, antwoordde hij op late leeftijd "Nou daar is-ie dus niet." Hij had ernaar gezocht, er waren boringen gedaan, en die leverden niets op – al voegde hij er eerlijk aan toe dat de bodem daar door de aanleg van de spoorlijn diep is omgewoeld.

De zaak-Vermaning

Zijn loopbaan heeft één diepe kras, en die is het opschrijven waard omdat hij laat zien hoe archeologie werkt. Toen amateurarcheoloog Tjerk Vermaning in Drenthe de ene sensationele vuistbijl na de andere vond, geloofde Waterbolk hem en publiceerde erover. Zijn eigen promovendus Dick Stapert toonde vervolgens aan dat de vondsten vervalst waren. Vermaning werd in 1977 veroordeeld en in 1978 in hoger beroep vrijgesproken; de affaire verdeelde de Drentse archeologie jarenlang. Waterbolk heeft er in 2003 een boek over geschreven waarin hij zijn eigen rol niet spaart.

Hij stierf in 2020 in Haren, zesennegentig jaar oud.