De palissade van Anloo, ook wel de veekraal

Ten zuiden van Anloo ligt een bos dat rond 1950 nog heideveld was. Landgoedeigenaar Everts liet de strubben omploegen om er bos aan te poten, en daarbij kwam hunebed-aardewerk boven. Toen het veld met bos zou worden ingeplant, groeven Willem Glasbergen en hij deze plek in 1957 en 1958 op.

Uit het zand kwamen greppels van een houten omheining. Het is een drievoudige ring, en een nette cirkel vormt hij niet. Hij is tweemaal vernieuwd en vergroot, en er zitten poorten in. Waterbolk noemde het aarzelend een veekraal. Die naam bleef hangen.

In diezelfde hectare grond lag meer. Er lagen een urnenveld uit de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode met kringgreppels, kuilen zoals die in vroege-bronstijdhuizen voorkwamen, en een grafveld uit het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode met vijf bijzettingen en grafgiften, waaronder bekers die met touwindrukken waren versierd.

De datering van de omheining laat iets interessants zien. Alle vondsten uit de hunebedtijd liggen bínnen de omheining. De latere bekergraven en paalgaten liggen erbuiten. Daaruit leidde Waterbolk af dat de omheining er al stond toen de hunebedbouwers hier waren.

Waterbolk noemde het de eerste en tot op heden enige omheinde nederzetting die in Nederland is gevonden. Dat deze uitgerekend hier boven kwam, schreef hij deels aan geluk toe. Want wat hier hielp, is de manier van ontginnen. Bosbouw raakt de grond oppervlakkiger dan landbouw.

De uitleg van wat het is, is sindsdien veranderd. Latere onderzoekers houden het erop dat het net zo goed een versterkte woonplaats kan zijn geweest. De landschapsbiografie gaat nog een stapje verder. Die ziet de palissade als een versterking rondom een plek waar Trechterbekermensen bijeenkwamen voor sociale en rituele handelingen. De vondsten zijn vergelijkbaar met wat er Denemarken, het kerngebied van die cultuur, boven de grond kwam.

Onder dit alles ligt nog iets ouders. Bij dezelfde opgraving kwamen ook mesolithisch vuursteen en kuiltjes met houtskool tevoorschijn. Twee van die vermoedelijke haardkuilen zijn gedateerd tussen 8200 en 7600 v.Chr. Dat is ruim vierduizend jaar vóór de trechterbekermensen die de omheining bouwden, en nauwelijks jonger dan de oudste haardkuil die in Drenthe bekend is, van 8400 v.Chr.

Zulke kuilen zijn komvormig, veertig tot tachtig centimeter breed en veertig tot vijftig diep. Dateerbaar zijn ze door de houtskool in de vulling. Bij vrijwel alle vuursteenvindplaatsen in dit gebied ontbreekt zo'n vulling, en dan moet de ouderdom uit de vorm van de werktuigen komen.

Op deze plek is ook iets fout gelezen. Min of meer hoefijzervormige donkere sporen in het zand golden hier lang als woonkuilen van mesolithische jagers, de plattegrond van iets waarin iemand had geschuild. Het zijn de sporen van omgevallen bomen. Een boom die kantelt trekt zijn wortelkluit met het zand mee omhoog en laat een kuil met een wal achter. Van hutten of andere bouwsels van de mesolithische mens is vrijwel nooit iets teruggevonden.