Het grafveld van Gasteren, anderhalf millennium lang in gebruik

Op een lichte verhoging aan de rand van Gasteren lag een grafveld van 34 met heide begroeide grafheuvels, met daartussen een urnenveld van ongeveer 200 bij 50 meter. Van Giffen onderzocht het in 1939, met haast: de ontginning van de heide was al begonnen en de graven dreigden te verdwijnen. Hij groef het urnenveld volledig op en vond 107 bijzettingen, waarvan 76 in urnen.

De oudste grafheuvel dateert uit de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode, rond 1500 voor Christus; de jongste brandheuvels aan de zuidkant lopen door tot in de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode. Ruim 1500 jaar lang zijn hier mensen begraven, en het veld groeide daarbij waarschijnlijk van noord naar zuid: hoe zuidelijker de graven liggen, hoe jonger ze zijn.

Onder de heuvels vond Van Giffen rechthoekige patronen van houten paalkuilen, sommige van ongeveer 30 palen in een regelmatig raster. Hij zag daarin een herinnering aan de steenkransen van hunebedden en megalithische langgraven: dezelfde bouwgedachte, maar uitgevoerd in hout in plaats van steen.

Ook de mensen zelf zijn onderzocht. Leutscher bestudeerde 70 crematies en kon bij 52 personen de leeftijd schatten: ongeveer de helft was jonger dan 20 jaar en een kwart ouder dan 40, en de gemiddelde lichaamslengte was 158 centimeter. Pollenonderzoek van Waterbolk laat daarnaast zien hoe het landschap in diezelfde eeuwen veranderde. Onder de oudste heuvel speelde heide nog nauwelijks een rol; bij de jongere graven was het aandeel heide toegenomen. De heidevelden die later zo kenmerkend werden voor Drenthe ontstonden hier dus geleidelijk.

Van het oorspronkelijke grafveld is weinig zichtbaar. Het urnenveld is weggegraven, en van de grafheuvels zijn vier resten als beschermd terrein bewaard gebleven, ook die zijn beschadigd: van de ene rest alleen het noordwestelijke deel, van een andere alleen de zuidelijke helft.

De nederzetting van de mensen die hier hun doden begroeven is nog niet gevonden. In 2003 bracht de aanleg van een waterleiding over de Zuidesch wel esgreppels, kuilen en paalgaten aan het licht, met 21 potten uit de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode en vroege ijzertijdVroege ijzertijd800 tot 500 v.Chr.Meer over deze periode; twee kuilen bevatten zoveel aardewerk dat ze waarschijnlijk als voorraadkuil dienden. De vondsten wijzen erop dat onder de es nog belangrijke nederzettingssporen kunnen liggen. De doden zijn gevonden, de plaats waar de levenden woonden nog niet.

Van Giffen was hier niet de eerste die groef. Halverwege de achttiende eeuw haalden luitenant Meursinge en zijn neef, de landmeter, een paar heuveltjes van dit grafveld overhoop, en Johannes van Lier beschreef wat eruit kwam. Op 35 centimeter onder de top van een heuveltje van driekwart meter hoog lagen twee bronzen ringen bij een crematie. Een halsring met pseudo-tordering van ruim 19 centimeter doorsnede, en een armband met dwarse versierde banden. In een tweede heuvel vonden ze een vergelijkbare armband. Daarmee is dit een van de rijke ijzertijdgraven van Drenthe, opgetekend en afgebeeld voordat iemand het woord archeologie in de mond nam. In welk jaar precies is onduidelijk: de archeoloog die de vondst beschrijft noemt zelf zowel 1756 als 1758.