Neolithicum

De nieuwe steentijdNieuwe steentijdca. 5325 tot 1900 v.Chr. is de periode waarin het landschap voor het eerst werd gemaakt in plaats van gebruikt. Kenmerkend zijn aardewerk, geslepen stenen bijlen, en als middelen van bestaan akkerbouw en veeteelt naast het jagen, vissen en verzamelen dat langzaam in belang afnam. In Nederland duurde het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr. van ongeveer 5325 tot 1900 v.Chr.

Op deze kaart is het de periode met de meeste plekken. Dat komt door één ding: de hunebedden.

De dertien hunebedden, en drie plekken waar er een stond

Elk hunebed in dit gebied is een neolithisch grafmonument, en bij de meeste zegt de Archeologische Monumentenkaart er de cultuur bij: de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode. D9 in Annen, D10 in de Gasterse Duinen, D12 en D14 bij Eext, D16 bij Balloo, D17 en D18 in Rolde, en D7 en D8 in het Strubben-Kniphorstbos – daar staat die toeschrijving in de registratie. Bij D6, D11, D13 en D15 houdt de kaart het op "neolithicum" zonder meer; D15 draagt daarnaast de klokbekercultuurKlokbekercultuur2400 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode, om materiaal dat jonger is dan het monument zelf.

Dertien staan er nog: D6 tot en met D18. Daarnaast liggen er drie standplaatsen van hunebedden die er niet meer zijn – D6a bij Tynaarlo, D8a en D8b in het Strubben-Kniphorstbos. Van die drie is in het veld niets meer te zien, en op het hoogtebeeld evenmin; ze staan op de kaart omdat hun ligging vastligt en omdat er van alle drie iets bekend is. Als hunebed tellen ze hier niet mee, juist omdat er niets te bekijken valt.

En één hunebed staat er twee keer in, ook geen fout: D8 is apart geregistreerd én samen met D7, en die twee registraties dateren niet gelijk. Waar D8 op zichzelf staat houdt de kaart het op "neolithicum"; waar hij met D7 samen is ingeschreven staat de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode erbij.

Dat maakt het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr. de enige periode op deze kaart waarvan je de sporen zonder hulpmiddel kunt zien. Voor alle andere perioden heb je het reliëfmodel, een registratie of een boorstaat nodig; een hunebed staat er gewoon.

Grafheuvels, en de dateringen die openblijven

Naast de hunebedden liggen er tientallen grafheuvels waarvan de datering tussen het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr. en de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode in hangt. Op de Molenesch bij Anloo houdt de monumentenkaart het op "neolithicum of bronstijd" en noemt dat uitdrukkelijk een vermoeden. Bij de grafheuvel op de rand van het Scheebroekerloopje staat dezelfde formule. En op het Balloërveld, waar de heuvels bij tientallen liggen, worden de oudste in het venster 2850 tot 2000 v.Chr. geplaatst – precies de overgang waar het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuur en de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode elkaar raken.

Die onzekerheid is geen slordigheid van de registratie: zonder opgraving is de vorm van een heuvel vaak het enige gegeven, en die vorm laat meer dan één periode toe. Op deze pagina staan die heuvels daarom bij beide perioden.

Waar het onder de akker zit

Twee plekken laten zien wat er buiten de monumenten nog ligt. Op de Kampakkers bij Eext komen op één akker een celtic field, neolithische bewoning, grafheuvels en hunebed D12 samen. Onder De Bloemakkers bij Gieten zit een veld waarin de sporen doorlopen van het laat-paleolithicumLaat-paleolithicumca. 30.000 tot 11.000 jaar geledenMeer over deze periode tot in de midden-bronstijdMidden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode; daar kwam bij een opgraving een versierde wandscherf boven van de westelijke groep van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode.

En bij het Boerbos bij Rolde is een terrein ingeschreven waar diezelfde trechterbekermensen niet begraven lagen maar woonden. Een nederzetting van de hunebedbouwers is op deze kaart de zeldzaamste vondstsoort van allemaal – overal elders zijn het hun graven die over zijn.

Twee losse vondsten zeggen iets wat geen enkel monument hier vertelt: dat dit gebied aan een net hing dat tot in Frankrijk reikte. Op de Kleine Spelde bij Anloo is een klingbeitel van Grand-Pressigny-vuursteen gevonden, en op de Esch van Schipborg een dolk van hetzelfde materiaal – gewonnen in Midden-Frankrijk, achthonderd kilometer hiervandaan. Het zijn twee vondsten en niet één verhaal dat dubbel is opgeschreven: ander voorwerp, ander jaar, twee kilometer uit elkaar. Bij allebei houdt de registratie het erop dat het uit een graf kan komen dat door het ploegen is opgeruimd.

De hunebedden liggen in groepjes, en daartussen liggen de beekdalen

Leg de hunebedden van deze kaart naast elkaar en er valt iets op wat je bij één hunebed nooit ziet: ze liggen in groepjes. D7, D8, D8a en D8b binnen een paar honderd meter in het Strubben-Kniphorstbos. D12, D13, D13a, D13b, D13c en D14 rond Eext. D17 en D18 tegen elkaar aan in Rolde. Daartussen liggen kilometers waar niets staat, en die lege stukken zijn geen toeval: het zijn de beekdalen.

Dat patroon is de reden dat archeoloog Sake Jager voor de landschapsbiografie van de Drentsche Aa een kaart van prehistorische territoria kon maken. Zijn redenering is dat de spreiding van graven meer over de indeling van het land zegt dan de spreiding van nederzettingen, omdat graven blijven liggen en nederzettingen opschuiven. Waar de graven zich verdichten ligt een woongebied; waar het beekdal begint, houdt het op. De natte dalen waren de grenzen die niemand hoefde af te spreken.

De maat van zo'n gebied verschilt sterk. Deurze had met 2,2 vierkante kilometer een van de kleinste van het hele stroomgebied, Anloo-Kniphorstbos ongeveer drie, en Hooghalen-Oost meer dan twaalf. Aan het Tumulibos bij Deurze is te zien wat dat betekende: daar liggen de grafheuvels dicht op elkaar gepakt, omdat er geen ruimte was om ze te spreiden.

Twee waarschuwingen horen erbij, en Jager geeft ze zelf. Zijn kaart is een reconstructie uit 2015 en de grenzen zijn indicatief – op verschillende plaatsen laten ze zich niet exact aanwijzen. En hij heeft de nederzettingsvondsten er bewust uit gelaten. Wie een woonplaats uit deze periode zoekt, zoekt iets wat op die kaart per definitie niet staat.

En waar ze woonden: binnen driehonderd meter van de beek

Jagers kaart laat de woonplaatsen bewust weg, en juist die zijn een keer apart geteld. Voor het stroomgebied van de Drentsche Aa is een bestand opgebouwd van 757 vindplaatsen, grotendeels uit de collecties van twaalf amateurarcheologen die hier zoeken, aangevuld met de landelijke registratie. Daarvan horen er 433 bij de periode van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode tot en met de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode, en 183 waren bruikbaar om de afstand tot het water mee te meten – 119 van de trechterbekercultuur, 40 van de enkelgrafcultuurEnkelgrafcultuur2800 tot 2400 v.Chr.Meer over deze periode, en de rest van de klokbekercultuurKlokbekercultuur2400 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode en de vroege bronstijd.

De uitkomst is opvallend eenduidig. Van de trechterbekervindplaatsen ligt ongeveer vijfenzestig procent binnen driehonderd meter van open water, en er ligt er géén verder dan een kilometer vandaan. Bij de enkelgrafcultuurEnkelgrafcultuur2800 tot 2400 v.Chr.Meer over deze periode liggen alle veertig vindplaatsen binnen zeshonderd meter en driekwart binnen driehonderd meter. Bij de klokbekercultuurKlokbekercultuur2400 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode en de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode verandert dat beeld niet.

Maar het geldt alleen voor de beken. Ten opzichte van de vennen en pingoruïnes is de spreiding zo regelmatig dat ze net zo goed op toeval kan berusten. Dat is een scherper onderscheid dan het lijkt, want een ven houdt ook water. Wat de beek blijkbaar had en het ven niet, is niet met zekerheid te zeggen; drinkwater alleen verklaart het niet.

Vissen was het in elk geval niet. Die rekensom staat in hetzelfde onderzoek en is ontnuchterend. De meeste beken op het Drents plateau zijn niet breder dan een tot twee meter; een beek van twee meter breed en vijf kilometer lang beslaat één hectare, en daarin zwemt zo'n zestig kilo vis. Met een fuik van het type dat uit het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr. bekend is kon je de hele beek afzetten en die vis binnen een dag wegvangen – waarna je vijf kilometer verderop opnieuw moest beginnen. Zestig kilo vis kost dan tien kilometer lopen. Voor de dagelijkse voedselvoorziening is dat te duur, en de beken zijn er simpelweg te smal voor.

Wat de vennen wél lijken te trekken, zijn kleine kampen. Grote vindplaatsen – meer dan vijfhonderd artefacten – liggen vrijwel allemaal bij een beek; bij de vennen en pingoruïnes komen bijna alleen kleine en middelgrote concentraties voor. De verklaring die daarbij wordt geopperd is de jacht: waterhoudende laagtes trekken wild en watervogels aan. Op deze kaart zijn dat de tientallen ronde laagtes tussen Gieten en Eext, waarvan er verschillende met een handvol vuursteen in de registratie staan.

En mensen bleven eeuwenlang op dezelfde plek terugkomen. Van de vindplaatsen uit de enkelgrafcultuurEnkelgrafcultuur2800 tot 2400 v.Chr.Meer over deze periode ligt bijna driekwart op een plek waar in de tijd van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode al werd gewoond. Daarna zakt dat percentage, en in de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode ligt nog maar een fractie van de vindplaatsen op zo'n oude woonplek. Ergens in het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuur gingen mensen dus ergens anders zitten.

En dan de eerlijke kanttekening: in hetzelfde boek staat een studie die het tegenovergestelde vindt. Jeanet Wiersma en Daan Raemaekers brachten de trechterbekervondsten van heel Drenthe in kaart en concluderen dat de afstand tot de natuurlijke waterlopen juist níet belangrijk lijkt in de keuze van een woonplaats. Ze zetten er zelf meteen bij waar dat aan kan liggen: zij namen alleen de beken mee. Op de geomorfologische kaart liggen vlak bij die nederzettingen allerlei ondiepe dalen en laagtes die geen beekdal zijn maar wel water gevoerd kunnen hebben, en volgens Theo Spek waren de vennen en dobben in het midden-neolithicumMidden-neolithicumca. 3350 tot 2750 v.Chr. vaak nog niet met veen dichtgegroeid – daar stond dus nog open water in.

Zo staan twee studies uit dezelfde bundel bijna precies gespiegeld: de een vindt de beken wél en de vennen niet, de ander vindt de beken niet en wijst naar de vennen. Wat ze samen wél zeggen is dat water ertoe deed; welk water, is niet beslist. Op deze kaart houden we het daarom bij het patroon dat je zelf kunt nalopen: de woonsporen liggen laag en dicht bij water, en welke soort water de doorslag gaf, weet niemand.

Wat de bodem betreft zijn ze het wél eens, en dat is een scherp getal. Van Drenthe bestaat ongeveer dertien procent uit leemarme of zwak lemige grond. Van de trechterbekernederzettingen ligt er vierenzestig procent op, en van de hunebedden zevenenvijftig procent. Die grond was lichter te ontginnen en te bewerken, en het bos erop stond dunner – waarschijnlijk herkenden ze hem aan de begroeiing. De vlakgraven doen dat juist niet: die volgen ongeveer de natuurlijke verdeling van de bodems.

Leg dit naast Jagers kaart en er tekent zich een verdeling af. De graven liggen op de kammen van de ruggen en houden op waar het beekdal begint; de woonsporen liggen juist laag, op de flanken binnen een paar honderd meter van het water. Dat is geen tegenspraak maar een taakverdeling in het landschap – al is het wel een gevolgtrekking uit twee onderzoeken naast elkaar, en niet iets wat een van beide zelf zegt.

De weg die uit de graven is afgeleid

Als de beekdalen de grenzen waren, dan liep er over de droge ruggen iets anders: een route. Over de Hondsrug van noord naar zuid, van Zuidlaren langs Anloo en Eext naar Gieten en verder – en Jager tekent hem op zijn kaart in als doorlopende lijn.

Wat je bij die lijn moet weten is hoe hij tot stand komt, want dat is het omgekeerde van wat je zou denken. De route is niet teruggevonden als weg. Er is geen wegdek opgegraven, geen fundering, geen bewezen tracé. Hij is gereconstrueerd uit de ligging van de graven: hunebedden en grafheuvels die kilometers achtereen op een lijn liggen in plaats van willekeurig verspreid. Bij Driebergen boven Schipborg liggen zes grafheuvels op een boogvormige rij; bij de Molenesch onder Anloo en bij het Drewelik onder Eext leest de registratie diezelfde lijn. Wie langs een weg begraven wilde worden, verraadt achteraf waar de weg lag.

En daar zit nog een laag onder, want de graven liggen ook weer niet zomaar. J.A. Bakker liet zien dat de hunebedden vooral op hoge, leemarme grond liggen en vlak bij erosieranden van het keileem – precies waar de zwerfkeien aan de oppervlakte lagen. Wiersma en Raemaekers trekken daar de gevolgtrekking uit die deze hele kaart raakt: dan wordt de loop van de Hondsrugroute in eerste instantie bepaald door de uitkomsten van erosieprocessen. De weg volgt de graven, de graven volgen de stenen, en de stenen liggen waar het ijs en het smeltwater ze hebben achtergelaten.

Dat is een redelijke reconstructie en geen bewijs, en het verschil doet ertoe. Bij de karrensporen in het Strubben-Kniphorstbos staat een informatiebord dat de honderden parallelle sporen aanwijst als getuigen van een vijfduizend jaar oude weg. Dát er een prehistorische route over de rug liep is verdedigbaar; dat déze sporen zo oud zijn is dat niet – karrensporen slijten uit in eeuwen, niet in millennia, en wat je in het reliëf ziet is de jongste laag van een route die misschien veel ouder is.

Bij de palissade van Anloo levert die route wel een verklaring op. Dat de Trechterbekermensen juist dáár een omheinde plek inrichtten waar ze bijeenkwamen, wordt begrijpelijk als er een doorgaande weg langs liep – en de vondsten eromheen beslaan meer dan tweeduizend jaar. De weg trok de gemeenschap aan, en de gemeenschap bouwde langs de weg.

En waar de route een beekdal moest kruisen, kwam hij bij een voorde uit. Er liggen er vier op deze kaart, en bij Anderen ligt de enige waar de zandweg nog altijd door het water gaat.

De drie culturen binnen deze periode

Van drie neolithische culturen staan hier plekken op de kaart, en ze volgen elkaar op: de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode van de hunebedbouwers, daarna de enkelgrafcultuurEnkelgrafcultuur2800 tot 2400 v.Chr.Meer over deze periode met haar individuele graven, en tot slot de klokbekercultuurKlokbekercultuur2400 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode die doorloopt tot de rand van de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode.