Twee grafheuvels in het Kniphorstbosch

In het Kniphorstbosch liggen twee grafheuvels op vijfenvijftig meter van elkaar, in dekzand waarvan het reliëf verder wordt bepaald door karrensporen en zandverstuivingen. Op het eigen hoogtebeeld staan ze er allebei op: twee ronde, verzadigde bulten van een meter of zestien doorsnede, met de bundels karrenspoor er vlak langs. Wie het local relief model aanzet ziet ze meteen.

De oostelijke is in 1952 door A.E. van Giffen opgegraven. Het bleek een heuvel in twee perioden: oorspronkelijk ongeveer achttien meter breed en twee meter hoog, met laat-neolithisch en vroeg-bronstijdaardewerk zowel onder de heuvel als in de grond die er bij de restauratie van datzelfde jaar overheen werd gelegd. Dat aardewerk óók in de restauratielaag zat, zegt iets over hoe er in 1952 werd gewerkt: de opgegraven grond ging terug de heuvel in.

De westelijke is nooit wetenschappelijk onderzocht. Daarom houdt de registratie het voor de twee heuvels samen op het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en of de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode en of de vroege ijzertijdVroege ijzertijd800 tot 500 v.Chr.Meer over deze periode, een marge van ruim tweeduizend jaar die alleen voor de oostelijke door de spade is ingeperkt. Bij de restauratie van 1992 bleek de westelijke grotendeels geëgaliseerd; of hij is geploegd of afgeschoven staat er niet bij. De oorspronkelijke maten worden geschat op achttien à negentien meter doorsnede en anderhalve meter hoog. Wat er nu ligt is dus voor een deel herstelwerk, en dat geldt voor allebei.

Wat zo'n restauratie inhield, staat in het inrichtingsplan dat Staatsbosbeheer in 2021 voor dit gebied maakte. De heuvels werden geconsolideerd, gaten weer met zand gevuld en het hele heuvellichaam met tien centimeter opgehoogd. Bomen gingen er vaak af, om schade door wortels en omvallen te voorkomen. Het streven was geel zand te gebruiken, maar in een aantal gevallen is rijker zwart zand gebruikt, en daarop groeit sindsdien meer. Het extra licht versterkt dat nog. Dat is de reden dat sommige grafheuvels hier nu als scherp groene bulten tegen het donkere bos afsteken. Wat als ouderdom oogt, is dan een zandkeuze van dertig jaar geleden.

De oostelijke heuvel heeft bovendien een naam, en die komt van de militairen. De cultuurhistorische inventarisatie van 2007 kent hem als de Generaalsheuvel: zo genoemd door de soldaten die hier in de twintigste eeuw oefenden, vanwege zijn bijzondere grootte. De padvinders die vanaf 1946 op het jaarlijkse Pinksterkamp in dit gebied stonden noemden diezelfde bult de Keukenheuvel. Dat het om deze gaat en niet om zijn buurman staat langs twee wegen vast: het rapport schrijft over de Generaalsheuvel dat Van Giffen hem in de jaren vijftig opgroef en dat hij daarna is gerestaureerd – hetzelfde als wat de registratie over de oostelijke zegt – en het punt uit het bijbehorende kaartbestand ligt elf meter van de oostelijke bult en zesenveertig meter van de westelijke. In het hoogtebeeld is de oostelijke ook de hoogste van de twee: ruim anderhalve meter boven het omringende maaiveld tegen bijna anderhalve meter voor de westelijke.

Van de Generaalsheuvel bestaat een foto uit 1952, hetzelfde jaar waarin Van Giffen hem opgroef. Sake Jager stelde hem beschikbaar voor datzelfde inrichtingsplan. Wat erop opvalt is niet de heuvel maar wat eromheen ligt. Landbouwgrond, waar nu overal bos staat.

De registratie voegt er iets aan toe dat verder gaat dan de heuvels zelf: in de onmiddellijke omgeving liggen twee nederzettingen uit het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode, en de vondsten ónder de oostelijke heuvel maken aannemelijk dat er ook hier vlakbij gewoond werd. Graven en wonen liggen in dit bos naast elkaar.

De twee heuvels vallen binnen de gebiedsbescherming die in 2007 voor het Strubben-Kniphorstbos is ingesteld. Hun ligging is langs twee onafhankelijke wegen vastgelegd: het zwaartepunt van het geregistreerde vlak ligt achtentwintig en negenentwintig meter van de twee bulten die het eigen hoogtebeeld aanwijst, dus vrijwel precies tussen beide in. Een eigen punt in het rijksmonumentenregister hebben ze niet; de bescherming van 2007 geldt het gebied, niet deze twee heuvels apart.