Twee grafheuvels in het Kniphorstbosch

In het Kniphorstbosch liggen twee grafheuvels op 55 meter van elkaar, in dekzanddekzandFijn zand dat de wind aan het eind van de laatste ijstijd over het land heeft geblazen, als een deken over het oudere landschap. De lage ruggen ervan waren de droge plekken waar mensen woonden en akkerden.Alle begrippen waarvan het reliëf verder wordt bepaald door karrensporen en zandverstuivingen. Op het eigen hoogtebeeld staan ze er allebei op: twee ronde, verzadigde bulten van een meter of 16 in doorsnede, met de bundels karrenspoor er vlak langs. Wie het local relief model (op de kaart: kleine sporen) aanzet, ziet ze meteen. Toon op de kaart

De oostelijke is in 1952 door A.E. van Giffen opgegraven. Het bleek een heuvel in twee perioden. De eerste was van oranje zand, 1,20 meter hoog en zo'n 11 meter breed, en hoort bij de enkelgrafcultuurEnkelgrafcultuur2800 tot 2400 v.Chr.Meer over deze periode. In het graf in het midden lag een lijkschaduw op de rechterzij, met het hoofd naar het westen. Achter het hoofd lag een bijl van groene doleriet, met de snede tegen het hoofd. In de tweede periode, de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode of de eerste helft van de midden-bronstijdMidden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode, groeide de heuvel tot ongeveer 20 meter breed en 1,90 meter hoog, met een krans van stenen aan de voet. Steenzoekers hebben die krans voor een deel weggehaald. Zo beschrijft S.W. Jager het in 1985. Laat-neolithisch en vroeg-bronstijdaardewerk zat zowel onder de heuvel als in de grond die er bij de restauratie van datzelfde jaar overheen werd gelegd. Dat aardewerk óók in de restauratielaag zat, zegt iets over hoe er in 1952 werd gewerkt: de opgegraven grond ging terug de heuvel in.

De westelijke heuvel is nooit wetenschappelijk onderzocht. Daarom houdt de registratie het voor de twee heuvels samen op het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en of de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode en of de vroege ijzertijdVroege ijzertijd800 tot 500 v.Chr.Meer over deze periode, een marge van ruim tweeduizend jaar die alleen voor de oostelijke door de spade is ingeperkt. Bij de restauratie van 1992 bleek de westelijke grotendeels geëgaliseerd; of hij is geploegd of afgeschoven staat er niet bij. De oorspronkelijke maten worden geschat op 18 à 19 meter doorsnede en 1,5 meter hoog. Wat er nu ligt is dus voor een deel herstelwerk, en dat geldt voor allebei.

Wat zo'n restauratie inhield, staat in het inrichtings- en beheerplan dat in 2008 voor dit gebied werd gemaakt. De heuvels werden geconsolideerd, gaten weer met zand gevuld en het hele heuvellichaam met 10 centimeter opgehoogd. Bomen gingen er vaak af, om schade door wortels en omvallen te voorkomen. Het streven was geel zand te gebruiken, maar in een aantal gevallen is rijker zwart zand gebruikt, en daarop groeit sindsdien meer. Het extra licht versterkt dat nog. Dat is de reden dat sommige grafheuvels hier nu als scherp groene bulten tegen het donkere bos afsteken. Wat als ouderdom oogt, is een zandkeuze van dertig jaar geleden.

De oostelijke heuvel heeft bovendien een naam, en die komt van de militairen. De cultuurhistorische inventarisatie van 2007 kent hem als de Generaalsheuvel: zo genoemd door de soldaten die hier in de twintigste eeuw oefenden, vanwege zijn bijzondere grootte. De padvinders van het Noordelijk Pinksterkamp noemden diezelfde bult de Keukenheuvel. Dat kamp werd al sinds midden jaren twintig elk jaar gehouden, vóór de oorlog bij Odoorn, bij Hooghalen en op het Drouwenerzand. In 1946 kwam het voor het eerst naar Anloo. In het hoogtebeeld is de oostelijke de hoogste van de twee: ruim 1,5 meter boven het omringende maaiveld tegen bijna anderhalve meter voor de westelijke.

Van de Generaalsheuvel bestaat een foto uit 1952, hetzelfde jaar waarin Van Giffen hem opgroef. Sake Jager stelde hem beschikbaar voor datzelfde inrichtingsplan. Wat erop opvalt is niet de heuvel maar wat eromheen ligt. Landbouwgrond, waar nu overal bos staat.

De registratie voegt er iets aan toe dat verder gaat dan de heuvels zelf: in de onmiddellijke omgeving liggen twee nederzettingen uit het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode, en de vondsten ónder de oostelijke heuvel maken aannemelijk dat er ook hier vlakbij gewoond werd.