Het onderduikershol in het Evertsbos

Op een open plek in het Evertsbos bij Anloo ligt een kleine ovale kuil met een lage aarden rand, naast een groepje dennen. Er staan dertien grote stenen. Ze symboliseren de dertien verzetsmensen die met deze schuilplaats verbonden waren en die na hun arrestatie of bij het hol zijn omgebracht. Dat de kuil nu redelijk open in het veld ligt, komt door de novemberstorm van 1972 die het bos eromheen vernielde.

Tussen 1928 en 1930 was dit bos aangeplant met fijnspar, grove den en lariks. Groenblijvend dus. In juni 1943 groef Jacob Wiersema er een schuilplaats in een heuvel. Hij moest zich als reserveofficier bij het Duitse gezag melden en wilde onderduiken. Boseigenaar Everhard Everts gaf toestemming na uitvoerig overleg met zijn vader.

Eerst stond er een tent. Daarna is het hol uitgegraven, met een dak van gekapte stammen dat werd afgedekt met heideplaggen en bosstrooisel. Het was zo goed weggewerkt dat de bewoners binnen de herten over hun dak konden horen lopen.

Het archeologisch onderzoek liet later zien dat er meer was dan het hol alleen. Aan de zuidkant lag een waterput, aan de noordkant een latrine, en een paadje van keien liep naar de ingang. Over de bovenbouw lopen de beschrijvingen uiteen. Gekapte stammen onder plaggen, of gestapelde turven met een houten dak en een klapraam boven de ingang. Waarschijnlijk kloppen allebei, want het hol is meermaals verbouwd.

De eerste twee bewoners waren Wiersema zelf en dominee Kramer. Zij hebben er zes maanden gewoond, later kwam Douwe de Vries erbij. Alle drie hebben de oorlog overleefd. Er werd gestookt op butagas, omdat dat geen rook geeft. Er was een radio, het licht kwam van batterijen, en er is een waterput gegraven. Jacob Tjassens uit Anloo, voor de oorlog de wilddrager van Wiersema, zette op een vaste plek in het bos brood en melk neer. Met een luchtbuks en strikken werd wild geschoten.

Begin 1944 is het hol uitgebreid tot hoofdkwartier van de Ordedienst, een grote Nederlandse verzetsbeweging. Het kreeg de codenaam K18, naar de onderzeeboot van die naam. Koeriersters reden op hun fiets eerst voorbij het hol, tot een klein vijvertje verderop. Daar tilden ze de fiets op. Door een greppeltje liepen ze terug, en zo liepen er geen bandensporen naar de schuilplaats toe.

In september 1944 oefende een groep van ongeveer tweehonderd Duitse soldaten op het heideveld. Op 29 september ontdekten ze het hol toevallig. Er bivakkeerden acht verzetsstrijders, en er stond iemand op de uitkijk. Na het alarm rende iedereen een andere kant op, zoals was afgesproken. Pieter Schreuder werd door twee koeriersters naar het landhuisje van Everts gebracht, die hem meteen weer doorstuurde met de raad het Anlooër diepje richting Schipborg te volgen. Hij ontkwam. Later is hij op zijn onderduikadres in Hoogkerk verraden.

Drie anderen werden wel gepakt. Harm Molenkamp uit Eenum, Jacob Bruggema uit Veendam en Gerard Oosting uit Haren zijn na verhoren in het Scholtenhuis in Groningen naar kamp Westerbork gebracht en daar gefusilleerd. In het hol vonden de Duitsers persoonsbewijzen, drie pistolen en veel distributiebonnen. Daarna staken ze het in brand en vernielden ze het met handgranaten.

Op 8 april 1945 zijn hier nog tien gevangenen uit Groningen naartoe gebracht en gedood. Dat was drie dagen voor de bevrijding.

In 2015 groef de vereniging Historisch Anloo de plek uit, onder begeleiding van een archeologisch bureau en met de grond in bruikleen van Staatsbosbeheer. Er kwamen ongeveer driehonderd voorwerpen uit de grond: textielfragmenten, pantoffels, een likeurflesje, stukken handgranaat. De vereniging maakte er een maquette, een 3D-model en een 360°-video van. Daarna ging het hol weer dicht, in afwachting van toestemming voor onderzoek naar de rest.