De grafheuvels op de wal van het Galgwanderveen

Rond de laagte van het Galgwanderveen liggen vier grafheuvels bij elkaar. Ze zijn alle vier op de hoogtekaart terug te vinden als ronde verhogingen, op en naast de wal die de laagte omsluit.

De grootste ligt aan de westkant en meet 19 meter in doorsnee bij een hoogte van 2,4 meter. In 1936 vonden twee amateurarcheologen hier scherven van een zigzagbeker, een strijdhamer, een vuurstenen bijltje en een dolk van Grand-Pressigny-vuursteen. Het waren de bijgaven van een standvoetbekergraf. Dat graf was grotendeels door schatgravers verstoord. Voor A.E. van Giffen was het aanleiding de heuvel in 1937 te onderzoeken. Hij bleek in twee fasen te zijn opgeworpen, de eerste in de enkelgrafperiode, de tweede in de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode.

De eerste heuvel was 1,10 meter hoog en zo'n 18 meter breed. Onder zijn voet lag een greppel van ruim twaalf meter doorsnee met 52 paalsporen; houtskool uit een ervan gaf een koolstofdatering van 4145 plus of min 30 jaar oud. Onder de rand van de tweede heuvel lag een Scandinavische vuurstenen dolk uit de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode. Een crematiegraf dat Van Giffen bij die tweede fase rekende, is volgens S.W. Jager (1985) later van bovenaf ingegraven. Na de opgraving is de heuvel met behulp van de uitgespaarde profieldammen in zijn oude vorm teruggebracht. Aan zijn voet tekende Van Giffen rechthoekige ingravingen, die hij als oude graven zag.

Die heuvel kan ook een galg hebben gedragen. De naam van het veen wijst erheen. In de marke Eext komen meer van zulke veldnamen voor, zoals Galgland, Galgert en de Voorste en Achterste Galgewand. Toen de landmeters Marissen en Eleveld in 1753 de Eexter es opmaten, telden ze op de Noord Esch, ten zuiden van het veen, 23 akkertjes die Galgwand heetten. Op de kadasterkaart van 1832 zijn er nog twee over. Een want is een middeleeuws blok akkers van gelijke lengte en richting. Het veen ligt zo'n 500 meter van de markegrens met Anloo, aan de oude route over de Hondsrug. De auteurs van Over galg en rad zien de grote heuvel daarom als mogelijke standplaats.

Tegelijk met de grote heuvel groef Van Giffen twee heuvels op die pal op de pingowal liggen, in de opgravingsadministratie Eext Tumulus II en III. De noordelijke is 13 tot 14 meter breed en 1,10 meter hoog. De zuidelijke is ovaal, 13 bij 9 meter, en even hoog. Beide zijn in één keer opgeworpen en beide hadden een steenkrans. Wat er niet was, is opvallender dan wat er wel was: in de noordelijke heuvel was van het centrale graf alleen nog een verkleuring in het zand over, en in de zuidelijke werd helemaal geen centraal graf aangetroffen.

De vierde is een restant. Hij meet nu 12 meter bij 1 meter hoog; de rest is weggegraven, waarschijnlijk bij zandwinning. Hij ligt aan de rand van een uitgestoven dal en is nooit wetenschappelijk onderzocht. Vorm en ligging maken volgens de registratie een datering in het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode of de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode waarschijnlijk.

De vier heuvels staan niet los van elkaar. Ze liggen aan een prehistorische route tussen Eext en Schipborg of Schuilingsoord, een noord-zuidverbinding over de Hondsrug die uit een patroon van begravingen is gereconstrueerd. Langs de heuvels loopt een oud karrenspoor dat daarmee in verband wordt gebracht. Ten noorden van de grootste heuvel is dat spoor in het heideveld nog te zien als een strook buntgras, en in het zuiden, langs de oostrand van het veen, als een holle geul. Het was in elk geval in de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode al in gebruik. Kolen (2005) volgt de route tot in de middeleeuwenMiddeleeuwenca. 450 tot 1500Meer over deze periode. De heuvels langs de noordrand van het veen flankeerden toen een stuk van de zandweg van Eext naar Annen, die Anloo links liet liggen. Wie uit Eext over de reeweg naar de kerk in Anloo ging, had het veen rechts en liep enkele honderden meters door een zone met grafheuvels.

De heuvels zijn sinds 1 februari 1978 rijksmonument onder de naam Galgwanderveen, en het Drents Museum heeft ze in 1987 en 1995 geconsolideerd. Het monumentenregister spreekt overigens van vijf grafheuvels. Wij houden de Archeologische Monumentenkaart aan, die er op deze plek vier beschrijft en per heuvel de maten, de opgravingsgeschiedenis en de staat geeft.

Welke de vijfde van het register zou zijn, en of hij hoort bij een van de heuvels op het aangrenzende Landgoed Terborgh, is uit dat register niet op te maken. Jager beschrijft er in 1985 wel een vijfde. Die heuvel, Galgwandenveen I, lag op de zuidoostflank van de pingowal en was geheel weggeploegd toen hij in 1970 werd onderzocht. Hij was zo'n 16 meter breed. Eronder lag het graf van iemand die gehurkt op de linkerzij was gelegd, het hoofd naar het oosten, met een standvoetbeker en een vuurstenen kling van 12,3 centimeter. Of het register deze heuvel meetelt, staat er niet bij.