Glinsterzand: een van de oudste afzettingen aan de oppervlakte

Op de open zandvlakten van het Balloërveld ligt een van de oudste zichtbare afzettingen van het gebied aan de oppervlakte: fijn wit zand met kleine zilverachtige mica-schubjes die in de zon glinsteren. Geologen noemen het Peelozand, naar het dorp bij Assen waar het voor het eerst is beschreven. Onder bodemkundigen heet het ook poesjeszand, omdat het zo zacht in de handpalm ligt. Het werd tijdens de Elster-ijstijd, 475.000 tot 410.000 jaar geleden, door smeltwater aangevoerd en afgezet in diepe erosiedalen en smeltwatermeren.

Dat dit zand aan de oppervlakte te vinden is, is uitzonderlijk. Tijdens de latere Saale- en Weichsel-ijstijd raakte het Peelozand op de meeste plaatsen bedekt met jongere afzettingen, waaronder keileemkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen en dekzanddekzandFijn zand dat de wind aan het eind van de laatste ijstijd over het land heeft geblazen, als een deken over het oudere landschap. De lage ruggen ervan waren de droge plekken waar mensen woonden en akkerden.Alle begrippen. Alleen waar erosie het weer heeft blootgelegd of waar het door ijsstuwing omhoog is gedrukt komt het aan de oppervlakte, en op het Balloërveld is dat over grote delen het geval. Een foto van H. Huisman uit 2003 toont het hier in een wand, met een maatlat van een meter ernaast. Het zand is fijn gelaagd. Midden erdoor loopt een grote ijswig uit de tweede helft van de Weichsel-ijstijd, een spleet in de bevroren bodem, en daar zijn de lagen verstoord.

Het Peelozand had een bijna vergeten gebruik. Harm Tiesing beschrijft dat de bewoners van Drouwen het rond 1900 in het Drouwenerzand wonnen als keukenzand: op de lemen vloer van de woonkeuken werd elke dag een verse witte laag uitgestrooid, die de dag daarna met het aangehechte vuil weer werd weggeveegd. Drie tot vijf liter per woning per dag. Tiesing schrijft dat dit zand nog regelmatiger op die vloer werd uitgestrooid dan de boer zijn koren op het land zaaide. Het fijne, zachte Peelozand, met korrels van vijfenzeventig tot honderd micrometer, was daar bij uitstek geschikt voor, en in pronkkamers strooide men er sierlijke zandtapijten mee.

Het is bovendien buitengewoon zandbakzand. Kinderen weten dat al generaties lang. Vochtig bouw je er forten van, droog loopt het als water tussen je vingers door.

Zet de luchtfoto aan en zoek naar de bijna witte plekken in de donkere heide. Toon op de kaart De grootste is het Boerzand, de ronde open zandvlakte waar de pin van deze plek staat. Op de hoogtekaart vallen sommige daarvan samen met ondiepe, onregelmatige laagtes en uitgestoven zandkuilen. Daar kan het oude Peelozand aan de oppervlakte komen.