Glinsterzand: een van de oudste afzettingen aan de oppervlakte

Op de open zandvlakten van het Balloërveld ligt een van de oudste zichtbare afzettingen van het gebied aan de oppervlakte: fijn wit zand met kleine zilverachtige mica-schubjes die in de zon glinsteren. Geologen noemen het Peelozand, naar het dorp bij Assen waar het voor het eerst is beschreven. Onder bodemkundigen heet het ook poesjeszand, omdat het zo zacht in de handpalm ligt. Het werd tijdens de Elster-ijstijd, 475.000 tot 410.000 jaar geleden, door smeltwater aangevoerd en afgezet in diepe erosiedalen en smeltwatermeren.

Dat het hier aan de oppervlakte ligt is uitzonderlijk. Tijdens de latere Saale- en Weichsel-ijstijd raakte het Peelozand op de meeste plaatsen bedekt met jongere afzettingen, waaronder keileem en dekzand. Alleen waar erosie het weer heeft blootgelegd of waar het door ijsstuwing omhoog is gedrukt komt het aan de oppervlakte, en op het Balloërveld is dat over grote delen het geval.

Dit zand had een bijna vergeten gebruik. Harm Tiesing beschrijft dat de bewoners van Drouwen het rond 1900 in het Drouwenerzand wonnen als keukenzand: op de lemen vloer van de woonkeuken werd elke dag een verse witte laag uitgestrooid, die de dag daarna met het aangehechte vuil weer werd weggeveegd. Drie tot vijf liter per woning per dag. Tiesing schrijft dat dit zand nog regelmatiger op die vloer werd uitgestrooid dan de boer zijn koren op het land zaaide. Het fijne, zachte Peelozand, met korrels van vijfenzeventig tot honderd micrometer, was daar bij uitstek geschikt voor, en in pronkkamers strooide men er sierlijke zandtapijten mee.

Het is bovendien buitengewoon zandbakzand, en dat weten kinderen al generaties lang: vochtig bouw je er forten van, droog loopt het als water tussen je vingers door.

Zet in het kaartmenu de luchtfoto aan en zoek naar de bijna witte plekken in de donkere heide. Op de hoogtekaart vallen sommige daarvan samen met ondiepe, onregelmatige laagtes en uitgestoven zandkuilen. Daar kan het oude Peelozand aan de oppervlakte komen.