Grafheuvels op het Balloërveld

Plek met een verhaal·PrehistorieBekijk de kaart

Over de heide van het Balloërveld liggen tientallen grafheuvels verspreid, ronde bulten van enkele meters hoog en ongeveer 5 tot 25 meter breed. Ze liggen in groepjes, op de hoogste en droogste plekken. De drie grote groepen hebben een eigen naam en een eigen verhaal: de Mandenberg, de Stakenberg en de Galgenberg.

In april en mei 1933 bracht Albert Egges van Giffen alleen al langs de zandweg van Balloo naar Gasteren 38 heuvels in kaart, de Galgenberg meegerekend, en 25 daarvan groef hij geheel of gedeeltelijk op. De oudste heuvels dateren uit het Laat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en de Vroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode, grofweg tussen 2850 en 2000 voor Christus. Andere zijn in de Midden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode aangelegd of uitgebreid, en sommige bleven in de Late bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode en de IJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode in gebruik. Van ten minste drie onderzochte heuvels ging de kern terug tot in het laat-neolithicum.

Dat hier zoveel heuvels werden onderzocht, had een bijzondere reden. Van Giffen groef bijna altijd waar iets bedreigd werd; dit was een van de weinige keren dat het niet zo was. De aanleiding was het bezoek van Duitse vakgenoten, die van 19 tot 23 april 1933 in Groningen vergaderden, en van Hawkes van het British Museum. Op het militaire terrein kon hij op grote schaal graven en de vragen ter plaatse met hen bespreken. Na afloop werd alles uiterlijk hersteld.

Een grafheuvel opgegraven met de kwadrantenmethode, 1927. De twee staande wanden in het midden zijn de profielen waar de methode om draait: daarin lees je de opbouw af, terwijl de vlakken ernaast laten zien wat er in de grond lag. Waar deze heuvel lag staat er niet bij – de catalogus houdt het op het Noordse Veld bij Zeijen. · Beeld: Nationaal Archief, fotograaf onbekend – Publiek domein

Van een afstand lijken ze één soort bult. Van dichtbij zijn het gebruiken die eeuwen uit elkaar liggen. In het Laat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode werd de dode gehurkt op een zij gelegd en met een aarden heuvel bedekt. In de Bronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode ligt hij op zijn rug, soms in een uitgeholde boomstam, een boomkist, en werd de heuvel opgeworpen uit heideplaggen. Om zo'n bronstijdheuvel liep vaak een ringsloot of een krans van palen, soms meerdere kransen om elkaar heen. In de IJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode verandert het opnieuw. Dan zijn het brandheuvels, opgeworpen over een crematie. Koolstofdatering aan twee brandheuvels ten noorden van de Mandenberg gaf 400 tot 100 voor Christus.

Van Giffen kon die lagen uit elkaar halen door de manier waarop hij groef. Zijn kwadrantenmethode deelt een heuvel in vieren en laat tussen de kwadranten wallen staan; de rest gaat laag voor laag weg, tot in de ongeroerde grond. In de staande wanden lees je de opbouw af. Die verticale doorsnede is te koppelen aan wat de horizontale vlakken laten zien. Zo werd een grafheuvel een gelaagd document in plaats van een vindplaats van voorwerpen.

Niet alles is bewaard gebleven. Van de grafheuvels 25 en 26 op dit veld vermeldt de monumentenkaart alleen dat ze "in of voor 1933" zijn onderzocht, met de aantekening dat er geen details bekend zijn.

Bekijk deze plek op de kaart →

Deze plek is stap 5 van 8 in de verhaallijn Leren kijken. Lees de hele lijn.

Op de achtergrond: het reliëf uit het AHN.