Grafheuvels op het Balloërveld

Over de heide van het Balloërveld liggen tientallen grafheuvels verspreid. In 1938 karteerde Albert Egges van Giffen er 38 van op het hele veld en onderzocht er 25 van. De oudste dateren uit het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode en de vroege bronstijdVroege bronstijd1900 tot 1575 v.Chr.Meer over deze periode, grofweg tussen 2850 en 2000 voor Christus; andere zijn in de midden-bronstijdMidden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode aangelegd of uitgebreid, en sommige bleven ook in de late bronstijdLate bronstijd1200 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode en de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode in gebruik. Van ten minste drie van de onderzochte heuvels bleek de kern tot in het laat-neolithicum terug te gaan.

Wat van een afstand één soort bult lijkt, is van dichtbij een reeks gebruiken die eeuwen uit elkaar liggen. In het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode werd de dode gehurkt en op een zij gelegd en met een aarden heuvel bedekt. In de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode ligt hij op zijn rug, soms in een uitgeholde boomstam – een boomkist – en werd de heuvel opgeworpen uit heideplaggen. Om zo'n bronstijdheuvel liep vaak een ringsloot of een krans van palen, soms meerdere kransen om elkaar heen. In de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode verandert het opnieuw: dan zijn het brandheuvels, opgeworpen over een crematie. Koolstofdatering aan twee brandheuvels ten noorden van de Mandenberg gaf 400 tot 100 voor Christus.

Dat we dat allemaal weten komt door de manier waarop Van Giffen groef. Zijn kwadrantenmethode deelt een heuvel in vieren en laat tussen de kwadranten wallen staan; de rest wordt laag voor laag afgegraven tot in de ongeroerde grond. In die staande wanden lees je de opbouw af, en die verticale doorsnede is te koppelen aan wat de horizontale vlakken laten zien. Zo werd een grafheuvel een gelaagd document in plaats van een vindplaats van voorwerpen.

Niet alles is bewaard gebleven. Van de grafheuvels 25 en 26 op dit veld vermeldt de monumentenkaart alleen dat ze "in of voor 1933" zijn onderzocht, met de aantekening dat er geen details bekend zijn.

De drie grote groepen op het veld hebben hun eigen naam en hun eigen verhaal: de Mandenberg, de Stakenberg en de Galgenberg. Wat ze delen is de ligging – op de hoogste, droogste plekken, in groepjes – en in het reliëf herken je ze als ronde bulten van enkele meters hoog en ongeveer vijf tot vijfentwintig meter breed.

Dat is meteen de belangrijkste leesregel van deze kaart: een ronde bult kan een grafheuvel zijn, een langgerekte holte kan op een karrenspoor wijzen. Alleen archeologisch onderzoek kan die interpretatie bevestigen.