De Galgenberg

Midden op het Balloërveld ligt een hoge grafheuvel met een naam die meer belooft dan de bodem prijsgeeft: de Galgenberg. Die naam verwijst naar de mogelijkheid dat hier ooit een galg heeft gestaan, langs een doorgaande route over de heide, maar archeologisch bewijs daarvoor is niet gevonden.

Toen Van Giffen de heuvel in 1933 onderzocht, bleek het om een grafheuvel uit de bronstijdBronstijd1900 tot 800 v.Chr.Meer over deze periode te gaan. Hij vond sporen van twee ringsloten, een latere bijzetting en in het centrum enkele kuilen met menselijke resten die waarschijnlijk pas in historische tijd waren gegraven. Van een galg vond hij niets: geen paalgaten, geen hout.

Wat hij daarnaast deed, heeft hij nooit opgeschreven. Bij dezelfde campagne legde Van Giffen een proefsleuf door de Galgenberg, en in zijn artikel van 1935 laat hij die onbesproken. Op de veldtekeningen staan diverse recente ingravingen, en in één ervan suggereert hij iets van een inhoud – naar alle waarschijnlijkheid menselijke resten, die hij ter plaatse heeft gelaten. Hij was meer geïnteresseerd in de bronstijdheuvel dan in wat er later mee was gedaan. Achteraf was dat de verkeerde keuze.

Hoe verkeerd, bleek in 1956. Op 20 juni van dat jaar bracht de twaalfjarige Ibele de Haan beenderen naar het politiebureau in Assen. Hij had ze gevonden toen hij met een vriendje op de Balloërheide aan het graven was. De krant meldde het detail dat er ook een menselijke schedel bij was "waarin zich nog tanden en kiezen bevinden". Willem Glasbergen, conservator van het Drents Museum, ging een week later ter plaatse met de Koninklijke Marechaussee en concludeerde dat het ging om resten van personen die "tussen zegge 1500 en 1800 ter plaatse zijn geëxecuteerd, als regel gehangen". Daarna verdwenen ze. Ze zijn niet in het Drents Museum en niet in het Noordelijk Archeologisch Depot; vermoedelijk zijn ze herbegraven.

In datzelfde verslag van 1956 staat een beschrijving van dit veld die harder aankomt dan de vondst zelf. Militairen probeerden al enkele jaren de grafheuvels grondig te vernielen, schrijft Glasbergen, "en thans is men daar tamelijk volledig in geslaagd". Talloze diepe kuilen, geulen van motorvoertuigen, en door het verdwijnen van het vegetatiedek "een stuivende zandwoestenij ... op de plaats, die voor een tiental jaren Drente's fraaiste en gaafste praehistorische grafheuvelgroep vormde".

En dan is er de vondst van 2004, die wél goed is afgelopen. Een wandelaar zag een reeks botten keurig naast elkaar liggen op een laag heuveltje ten noordoosten van de Galgenberg, zes tot zeven meter breed en zo'n vijfenzeventig centimeter hoog, vol diergangen – vossenkeutels wijzen erop dat een vos ze naar buiten heeft gewerkt. De plek ligt niet meer dan vijfenzeventig meter van de oude markegrens tussen Balloo en Gasteren. Na een half jaar telefoneren langs politie, justitie en het Nederlands Forensisch Instituut – de gegevens in het politiesysteem waren "geschoond" – kwamen de botten in 2011 beschikbaar voor onderzoek.

Vijftien botten, minimaal acht mensen: vier mannen, twee vrouwen, twee van onbekend geslacht, allen volwassen. Eén vrouw had een of meer zwangerschappen gehad; twee mannen hadden een versleten heupgewricht; bij een vrouw wijzen cribra femora en een Allen's fossa op ijzergebrek of ondervoeding en op stress. De verwachting was dat ze allemaal laatmiddeleeuws zouden blijken, gezien de Galgenberg ernaast.

Vier dateringen komen uit tussen 1295 en 1620 en passen bij executies op deze heuvel. De vier andere zijn veel jonger en vormen twee paren: twee mannen van vijfendertig tot vijfenvijftig met vrijwel dezelfde datering, en twee vrouwen van diezelfde leeftijd, samen ergens tussen 1645 en 1805.

Wat er met dat viertal is gebeurd blijft open, maar de onderzoekers doen een suggestie die bij deze plek past. Markegrenzen bleven lang verbonden met ongewenste doden. Vanaf 1676 werden Drentse plakkaten tegen bedelaars en zwervers voortdurend herhaald, en volgens een besluit van de Staten-Generaal mochten zulke lieden straffeloos worden omgebracht als zij tegenstand boden. Vier mensen, twee mannen en twee vrouwen van dezelfde leeftijd, begraven tegen een markegrens aan – dat het om opgejaagde landlopers gaat is niet bewezen, maar het is wel het soort dood dat op zo'n grens werd weggelegd. De botten liggen inmiddels in het depot in Nuis, waar ze anders vernietigd zouden zijn.

In Drenthe zijn meerdere grafheuvels bekend met galg in de naam, onder meer bij Anholt, Anloo, Pesse, Westerbork en Sleen. Ze liggen allemaal ver van de dorpen, op plekken waar veel verkeer langskwam. Spek en Zomer komen voor heel Drenthe op ten minste zes van die namen, en zien er één ding in terug: hier werden veroordeelden opgehangen als waarschuwing voor wie er voorbijkwam.