Deurze, een boerderijlint tussen de es en de beek

Deurze is het kleinste esdorp op deze kaart en het meest uitgesproken van vorm: geen brink met een ring van boerderijen eromheen, maar een lint dat over de volle lengte tussen twee landschappen in ligt. Aan de oostkant de Deurzeresch, een aaneengesloten bouwlandcomplex van bijna vijftig hectare dat het Kadaster nog steeds onder die naam kent. Aan de westkant het beekdal van het Deurzerdiep met de groenlanden, en daarachter het Deurzerbroek. De boeren hadden hun akkers op de es. Hun hooi en een deel van hun weidegronden lagen in het dal. Ze woonden op de strook ertussen. Zet in het kaartmenu de jaarschuif op 1815 en die driedeling ligt er nog onaangeroerd.

De naam van het dorp is ouder. In 1259 heet het curtem Durse, in 1288 Thorse, en in de negentiende eeuw achtereenvolgens Duursen, Deurse en Duurse: plaats met doornstruiken. Die eerste vermelding is direct een transactie met gevolgen: graaf Otto van Bentheim keurde in dat jaar een ruil goed waarbij zijn leenman Hako Stevenzoon van Hardenberg de hof van Deurze met de bijbehorende molen, groenlanden, wateren en markegronden overdeed aan het klooster Mariënkamp. De ruil hielp het klooster Mariënkamp om zich van Coevorden naar Assen te verplaatsen. De latere ontwikkeling van Assen kreeg daarmee een belangrijke impuls vanuit Deurze.

Waaróm een Bentheimse graaf goed had in dit dorp is een vraag met een voorgeschiedenis. Rond 1190 probeerde bisschop Boudewijn van Utrecht het bestuur over Drenthe in handen van zijn broer te spelen – diezelfde graaf Otto van Bentheim. De Van Coevordens, die als bisschoppelijk schout hun positie bedreigd zagen, maakten daar een eind aan: bij Rolde joegen zij de graaf op de vlucht. Wat hij daar deed staat nergens, maar zeventig jaar later blijkt het belangrijkste Bentheimse bezit in deze streek juist hier te liggen. P.N. Noomen houdt het erop dat de hof van Deurze toen al het grafelijke steunpunt in midden-Drenthe was.

Het klooster breidde zijn bezit hier in 1288 nog uit en gaf de hoeve in 1527 in pacht aan meier Horinge. Bij de opheffing in 1601 telde het dorp vier erven, met namen die op hun stichters teruggaan: Hovinge, Hilbollinge, Schuiringe en Wernsinge. In 1800 waren het vijf hoeven, in 1832 zeven plus een herberg – die herberg werd later zalencentrum De Aanleg en is nu educatie- en bezoekerscentrum Nationaal Park Drentsche Aa. Het weilandje ernaast heet in TOP10NL nog altijd het Aanlegbossie.

Van de bebouwing zijn twee boerderijen het noemen waard. Deurze 10 is in aanleg mogelijk nog achttiende-eeuws, een grote boerderij met zij- en achterbaander en een langgerekt voorhuis waarvan de ingang aan de zijkant zit. De Lindenhof, Deurze 5, is een vergelijkbaar huis van omstreeks 1850. Het trafohuisje uit ongeveer 1930 heeft een zadeldak op sierkorbelen.

Wat er onder ligt is niet onderzocht maar wel geregistreerd: de dorpskern staat op de archeologische monumentenkaart omdat er mogelijk sporen van eerdere bewoning onder zitten, en pal ten zuiden ervan is bij de aanleg van een ruiterpad in 1981 aardewerk uit de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode gevonden. Het dorp ligt op ongeveer zeshonderd meter van de westrand van dit kaartvlak; de marke van Deurze zelf loopt er voor tweederde buiten.