Het Poepenhemeltje, een vierkant grondwerk in het beekdal

Op de westoever van het Deurzerdiep, een paar honderd meter ten noorden van de Deurzerbrug, ligt een vierkant grondwerk van ruwweg vijftien bij twintig meter. Een opgeworpen wal rondom, een vlak binnenvlak, de hoeken naar de windrichtingen gedraaid, en aan de zuidkant een onderbreking waar een pad naar binnen loopt. Op de grond zie je een bosje. Kies in het kaartmenu het local relief model en de vorm springt eruit, met een wal die minstens 55 centimeter boven het land uitkomt.

Het bord van Staatsbosbeheer houdt het op een schans van Bernhard van Galen, de bisschop van Münster die in 1672 Groningen belegerde en daar de bijnaam Bommen Berend aan overhield. De gemeentelijke monumentenlijst noemt het een redoute uit datzelfde jaar. Bij het Kadaster heet het perceel nog altijd Schans, en op foto's uit 1984 en 1985 in het Drents Archief staat het schansje als het Van Galenschansje.

Van die zomer is veel bekend. Von Galen viel de Republiek binnen met ongeveer vierentwintigduizend man, kreeg Coevorden op 11 juli in handen en lag op 21 juli voor Groningen. Vanaf 27 juli beschoot hij de stad. Zijn kamp lag tussen Helpman en Haren, een kilometer of twintig ten noorden van Deurze, en daar bleef het vijf weken liggen, tot hij op 28 augustus afbrak en met de helft van zijn leger vertrok.

De aanmars liep niet langs Deurze. Een leger met kanonnen en zware wagens houdt zich aan droge zandgrond. In Drenthe is dat de Hondsrug. De beekdalen ernaast zijn te nat om een affuit doorheen te krijgen. De troepen volgden de Oude Groningerweg over de rug, de oude verbinding Coevorden - Groningen, en staken onderweg De Oldehof bij Eext in brand. Dat is ruim negen kilometer hiervandaan. Deurze ligt een flink eind ten westen van die weg, laag in het dal van het Deurzerdiep. Boswachter Marten van Dijken, die zich in de tocht van 1672 verdiepte, komt op hetzelfde uit. Ook de maat wringt. Het kampement is de klein voor een leger van deze omvang. De overlevering legt de wal daarom om de tent van de bisschop zelf.

Cultuurhistorisch onderzoek in opdracht van de gemeente Assen kwam tot de slotsom dat het Poepenhemeltje geen verdedigingswerk van Von Galen is. Dit neemt niet weg dat er wel degelijk krijgsvolk in de buurt geweest. Tijdens de vijf weken voor Groningen plunderden Münsterse troepen Noord-Drenthe leeg.

Archeoloog Hans van Westing kwam met een alternatieve verklaring. Hij wees op de kadastrale kaart van 1830. Hierop is dit het eindpunt van een pad uit het sterrenbos van het landgoed Vredeveld. Dan is de vorm een folly, een tuinhuis op een walletje uit het begin van de negentiende eeuw. Wijnand van der Sanden noemt die verklaring in de Geschiedenis van Drenthe aannemelijk, met de aantekening dat alleen archeologisch onderzoek de zaak kan beslechten. Het Drentse Landschap houdt daarnaast een derde mogelijkheid open, een aanleg uit 1665 door een van Von Galens generaals.

De naam beslist niets. Poepen was in Drenthe de aanduiding voor Duitse seizoenarbeiders, de hannekemaaiers die hier tot in de twintigste eeuw kwamen maaien, en een hemeltje is een klein beschut plekje. Anderen lezen er papen in, rooms-katholieken, en dan wijst de naam weer naar de bisschop. Het kan de herinnering aan een schuilplaats zijn en het kan spot zijn.

De vorm die je nu meet is bovendien niet die van 1830 of 1672. Vrijwilligers van Landschapsbeheer Drenthe knapten het dichtgegroeide walletje in 1984 en 1985 op, en de scherpe hoeken op het hoogtemodel zijn voor een deel het werk van die restauratie. In de erfgoedregistraties staat het nog altijd als schans uit 1672.