Amelte, het esgehucht dat van de kaart is verdwenen

Tussen Deurze en Assen, ten zuiden van de weg tussen beide, lag een esgehucht dat van de kaart is verdwenen. Amelte was een vroegmiddeleeuwse esnederzetting in de marke van Anreep. Het wordt vanaf de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode in schriftelijke bronnen genoemd. In het begin van de zeventiende eeuw woonden hier nog twee boeren, die in de stukken de Olde Jan en de Jonge Jan 't Amelde heten; een derde erf was toen al verlaten.

De Archeologische Monumentenkaart registreert hier bewoningssporen uit de vroege en late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode en classificeert de plek als esgehucht. In de omgeving liggen bovendien grafheuvels uit de late ijzertijdLate ijzertijd250 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode en op het Amelterveld resten van een celtic field, op luchtfoto's zichtbaar als een groot ruitvormig patroon. In het huidige reliëf is daar nauwelijks iets van te herkennen.

Het einde van Amelte kwam niet door langzaam verval maar door grondbezit. In 1817 kocht Petrus Hofstede, gouverneur van Drenthe, het nabijgelegen landgoed Vredeveld, en verwierf daarbij ook de twee overgebleven erven van Amelte en de gemeenschappelijke markegronden van Amelte en Vredeveld. Een groot deel van het gebied is daarna ontgonnen en bebost; de rechte paden van het sterrenbos herinneren aan die inrichting. Na Hofstedes dood in 1839 werd het grootste deel van het landgoed verkocht.

Het gehucht zelf bleef in het landschap vooral voortbestaan als naam en als archeologische bodemlaag. Het nabijgelegen Amelterbos en de wijk Amelterhout dragen de naam, maar hun geschiedenis is grotendeels verbonden met het landgoed Vredeveld; de bosgeschiedenis noemt die naamgeving daarom historisch misleidend.

Over de herkomst van de naam bestaan verschillende verklaringen. In 1470 komt de vorm Amelden Kampe voor, mogelijk verbonden met een persoonsnaam. Een andere uitleg leest de naam als Amelede, waarin lede naar een waterloop verwijst en Ame een oude naam voor het Deurzerdiep zou zijn; in die verklaring is het zuidelijker gelegen Amen taalkundig met Amelte verwant.