De Deurzeresch, waar het dorp onder ligt

De Deurzeresch is het bouwland ten westen van het dorp. Er ligt meer onder dan gewas, zegt de landschapsbiografie van de Drentsche Aa. De nederzettingen die bij het grafveld in het Tumulibos horen "moeten we zoeken onder de Deurzeresch en het huidige dorp", schrijft het boek. Die verwachting is goed onderbouwd.

Deurze heeft een van de kleinste territoria van dit landschap, ongeveer 2,2 vierkante kilometer, tegen 3 voor Anloo-Kniphorstbos en meer dan 12 voor Hooghalen-Oost. Zo'n klein woongebied verklaart volgens het boek de compacte vorm van het grafveld in het Tumulibos. Een beperkte groep mensen die haar doden op één plek legde, al vanaf de late steentijd. Waar die groep dan woonde is de logische vervolgvraag, en het antwoord is de esesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen en het dorp.

Bewezen is het niet, om een reden die op elke Drentse es geldt. Een es is eeuwenlang opgehoogd met plaggenmestplaggenStukken heide- of grasgrond met de wortels erin. Ze werden gestoken, in de stal onder het vee gelegd en met de mest erin naar de akkers gebracht.Alle begrippen, en die laag beschermt wat eronder ligt maar maakt het ook onzichtbaar. Je vindt er niets zonder te graven, en er wordt niet gegraven waar geen aanleiding is. De es is daarmee een archief dat gesloten blijft zolang niemand er een sleuf in trekt.

Volgens Edelman en Edelman-Vlam (1960) begon de ontginning van de es van Deurze met enkele blokken van anderhalve hectare, elk van twee of drie boeren. Pas later zijn die blokken verdeeld, en daaruit ontstond het chaotische eigendomsbeeld van de es. Elk blok zou door een aardwal zijn omgeven, tegen het wild en de schapen. Harm Tiesing schreef dat hij die wallen nog had gekend. De Roo (1953) en Oldenbanning (1949) vonden er niets van terug. Wel troffen zij resten aan van een latere wal die de hele es omsloot.

De dorpsnaam is oud. De landschapsbiografie dateert Deurze als nederzetting in de vijfde eeuw, in dezelfde reeks waarin Zeegse en Taarlo op de vierde tot vijfde eeuw uitkomen en Schipborg op de zevende tot achtste. De es die er nu ligt is het jongste laagje van dat verhaal.