De Zuidesch van Gasteren, akkerland op potklei

De Zuidesch van Gasteren ligt op potklei: een vrijwel waterdichte kleilaag die tijdens de Elster-ijstijd is afgezet. Dat die zo dicht aan de oppervlakte komt heeft een reden die in de “Landschapsbiografie van de Drentsche Aa” staat: juist hier, op de Zuides van Gasteren, ontbreekt de keileem uit de latere Saale-ijstijd vrijwel helemaal. Elders in dit gebied ligt die als een deken van één tot tweeënhalve meter over de oudere lagen heen, en tussen Gasselte en Annen zelfs tien meter dik; hier is hij weggeërodeerd door de smeltwaterstromen onder het landijs, en daardoor liggen de veel oudere Elsterien-afzettingen aan de oppervlakte. Dagzomen heet dat.

Aan de rand van de es gaat het terrein steil over in het beekdal van het Gasterensche Diep. Omdat water nauwelijks door de potklei heen zakt of erin wegspoelt, kon het beekdal zich hier niet breed uitslijten. Daardoor bleef het dal smal en de dalwand hoog.

Vanaf de es kijk je direct het beekdal in; de provincie noemt dat uitzicht in de geosite-registratie als reden om deze es apart te zetten. Op de hoogtekaart is de Zuidesch goed herkenbaar als een bol, een hoger gelegen vlak dat aan één kant abrupt afbreekt.

Even verderop ligt het Gasterse Holt, een bosgebied op dezelfde potklei. De zware, slecht doorlatende bodem zorgt daar voor een rijke kruidlaag en voor poelen waarin onder andere de alpenwatersalamander voorkomt.

De es heeft ook een oudere naam en een oudere ligging. Rond het jaar 800 lag Gasteren nog niet op de dekzandkop maar op de noordwestflank ervan, met zes boerderijen van twintig tot vierentwintig meter lang op eigen kavels van ongeveer een hectare, elk met een vlechtwerken omheining eromheen. De dekzandrug zelf staat in de landschapsbiografie onder een naam die je nergens meer op een bordje ziet: de Hilligenbarch, de heilige berg. Wat er sindsdien bovenop is gekomen is te meten – een profielkuil in de Zuidesch liet een plaggendek van ongeveer vijfenzestig centimeter zien, vrijwel helemaal opgebracht tussen 1650 en 1900.