De school van Gasteren, en twee huizen van de boermarke

Aan de Oudemolenseweg in Gasteren staat op nummer 15 de voormalige openbare lagere school, met de meesterswoning ernaast. Hij had twee lokalen.

Voor 1930 moesten de kinderen naar Anloo. Een Gastenaar die in 1908 geboren werd, liep daar nog heen over een heidevlakte met stuifvelden en leemdobben. In oktober 1929 besteedde de gemeente Anloo een school met twee lokalen en een onderwijzerswoning in Gasteren aan. In mei 1930 werd de school officieel geopend, op een zaterdagmorgen om tien uur.

In december 1937 dreigde de school te verdwijnen. De Lager Onderwijswet van 1920 legde de grens bij vijftig leerlingen. Over 1937 bleek dat de scholen van Anloo, Gasteren, Anderen, Annerveen en Eexterzandvoort gemiddeld minder hadden. Vijf van de tien openbare scholen in de gemeente moesten daardoor per 1 februari worden opgeheven. Er was één uitweg. De raad kon verklaren dat de scholen nodig waren, en Gedeputeerde Staten moesten dat goedkeuren. De raad besloot dat met algemene stemmen.

In januari 1938 stond Gasteren in de krant met een "strijd om twee scholieren". De dorpssmid had een oom in Rolde met twee kinderen op school. Die kinderen zouden in Gasteren gaan wonen en daar naar school gaan. Daarvoor was een verhuisbiljet nodig. Het gemeentebestuur stond dat voorlopig niet toe. Hoe het afliep, is niet gevonden.

In april 1938 kwam het bericht dat alle vijf scholen konden blijven. Het bericht was vooral welkom in Eexterzandvoort en Gasteren, "alwaar men het ergste reeds vreesde", schreef de Provinciale Drentsche en Asser Courant. Beide scholen hadden er zwak voor gestaan.

In hetzelfde jaar liet de boermarke op eigen grond twee boerderijtjes bouwen. Ze kwamen aan de Oudemolenseweg 6 en de Schipborgerweg 3. Het doel staat in de bewoningsgeschiedenis van Gasteren. Ze waren "voor het aantrekken van schoolkinderen". In de herinneringen van een zoon van een Gasterse boer, in 2026 uitgegeven door Historisch Gasteren, staat het uitgebreider. De boermarke bouwde twee huizen voor kinderrijke gezinnen, voor 5600 gulden, "zodat de school genoeg leerlingen behield". De bewoningsgeschiedenis noemt bij het ene gezin negen kinderen en bij het andere elf.

Het besluit staat alleen in dorpsbronnen. In de kranten van 1936 tot 1940 is er niets over gevonden, ook geen verslag van een markevergadering. Daardoor is niet te zeggen of de huizen kwamen vóór of na het bericht van april. Het jaar van het besluit is evenmin bekend, en ook niet of de 5600 gulden voor beide huizen gold.

Het boerderijtje aan de Oudemolenseweg maakte in 1968 plaats voor een nieuw huis. Bij de Schipborgerweg 3 vermeldt de bewoningsgeschiedenis geen nieuwbouw. De school hield het vol tot 1993.