De Vijzelesch, een es die grotendeels is afgegraven

Aan de oostkant van Eext, richting het Zwanemeer, lag de Vijzelesch, een van de essenesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen van het dorp. Een es is de oude akker van een dorp: door eeuwenlange bemesting met heideplaggen en stalmest werd de bodem geleidelijk opgehoogd tot een esdekesdekDe laag van opgebrachte mest en plaggen bovenop een es, vaak een halve tot een hele meter dik. Wat eronder ligt, is daardoor goed bewaard gebleven.Alle begrippen, dat oudere bewoningssporen kon afdekken en daardoor soms juist hielp bewaren. Zandwinning heeft deze es grotendeels afgegraven, en wat overbleef is een restant van dat esdek, met daaronder een oudere archeologische laag.

Van Giffen onderzocht de plek in 1932 en 1935 en legde delen bloot van een nederzetting uit de tweede en derde eeuw na Christus, de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode. Drenthe lag toen buiten het Romeinse Rijk, maar Romeinse spullen kwamen er wel. Bij zijn tweede opgraving, in februari 1935, vond Van Giffen een bronzen sluitstuk van een disselboom en een stuk van een wrijfschaal van terra sigillata, het roodglanzende Romeinse aardewerk, uit het begin van de derde eeuw. Die scherf dateert de hutten aan het eind van de tweede of het begin van de derde eeuw.

Boringen van RAAP uit 1992 en 1999 wezen erop dat onder het resterende esdek nog een intacte cultuurlaag ligt, een bodemlaag waarin sporen van menselijke activiteit als aardewerk, houtskool, kuilen of paalsporen bewaard kunnen zijn. Die laag lijkt zich ongeveer twintig meter voort te zetten in de aangrenzende akker. Mogelijk ligt hier bovendien een laatmiddeleeuwse landweer, een grens- of verdedigingswerk van greppels en wallen, wat zou betekenen dat het terrein ook na de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode een functie in het landschap had.

Dat vermoeden krijgt van een andere kant steun. Van Giffen stuitte hier in 1932, aan de rand van de ontzanding, op tal van vierkante kuilen, 'een soort stiepgaten'. Ze lagen hier en daar regelmatig, maar volgens hem niet genoeg om er iets stelligs uit af te leiden. Hij dacht aan de laatste sporen van grotere, latere huizen, misschien Frankische, zoals op de brinkbrinkHet open, gemeenschappelijke plein in een esdorp, vaak met bomen en een drinkpoel, waar het vee werd verzameld voordat het naar de heide of de weide ging.Alle begrippen van Schipborg. Otto Harsema betoogde in 1996 dat het om iets anders gaat: struikelgaten, de buitenste verdedigingslinie van een landweer, aangelegd om paarden te laten struikelen. Hij noemt drie plaatsen waar zulke kuilen zijn gevonden, en twee daarvan staan op deze kaart: hier, en op de brink van Schipborg. De registratie en Harsema noemen elkaar nergens, maar wijzen op dit terrein wel naar hetzelfde: een landweer uit de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode. Dit is een verdedigingswerk in de vorm van een lange aarden wal met greppels en dicht struikgewas.

De kaart toont de locatie van het AMK-terrein "Vijzelesch; Vijzelweg", monumentnummer 9036, uit de provinciale registratie.