De Vijzelesch, een es die grotendeels is afgegraven

Aan de oostkant van Eext, richting het Zwanemeer, lag de Vijzelesch, een van de essen van het dorp. Een es is de oude akker van een dorp: door eeuwenlange bemesting met heideplaggen en stalmest werd de bodem geleidelijk opgehoogd tot een esdek, dat oudere bewoningssporen kon afdekken en daardoor soms juist hielp bewaren. Zandwinning heeft deze es grotendeels afgegraven, en wat overbleef is een restant van dat esdek, met daaronder een oudere archeologische laag.

Van Giffen onderzocht de plek in 1932 en 1935 en legde delen bloot van een nederzetting uit de tweede en derde eeuw na Christus, de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode. Drenthe lag toen buiten de politieke grens van het Romeinse Rijk, maar de vondsten laten zien dat de bewoners deel uitmaakten van een wereld met contacten over die grens heen.

Boringen van RAAP uit 1992 en 1999 wezen erop dat onder het resterende esdek nog een intacte cultuurlaag ligt, een bodemlaag waarin sporen van menselijke activiteit als aardewerk, houtskool, kuilen of paalsporen bewaard kunnen zijn. Die laag lijkt zich ongeveer twintig meter voort te zetten in de aangrenzende akker. Mogelijk ligt hier bovendien een laatmiddeleeuwse landweer, een grens- of verdedigingswerk van greppels en wallen, wat zou betekenen dat het terrein ook na de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode een functie in het landschap had.

Dat vermoeden krijgt van een andere kant steun. Van Giffen stuitte hier in 1932, aan de rand van de ontzanding, op een regelmatig rooster van grote vierkante kuilen van ongeveer een bij een meter, waarvan hij zelf dacht dat het stiepgaten waren. Otto Harsema betoogde in 1996 dat het om iets anders gaat: struikelgaten, de buitenste verdedigingslinie van een landweer, aangelegd om paarden te laten struikelen. Hij noemt drie plaatsen waar zulke kuilen zijn gevonden, en twee daarvan staan op deze kaart: hier, en op de brink van Schipborg. De registratie en Harsema noemen elkaar nergens, maar wijzen op dit terrein wel naar hetzelfde: een landweer uit de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode. Dit is een verdedigingswerk in de vorm van een lange aarden wal met greppels en dicht struikgewas.

De kaart toont de locatie van het AMK-terrein "Vijzelesch; Vijzelweg", monumentnummer 9036, uit de provinciale registratie.