Het Zwanemeerbos, de Oude Groningerweg en Bommen Berend

Tussen Eext en Gieten ligt het Zwanemeerbos. Het is een eikenhakhoutcomplex, en de naam is ouder dan het meer waar hij naar lijkt te verwijzen. De waterplas ernaast is pas ontstaan door zandwinning, en de bosnaam was toen al lang in gebruik.

Zijn oudere naam is het Eexterholt, het gemeenschappelijke bos van de marke van Eext. Van alle holten in het Drentsche Aa-gebied is dit het enige dat nog op zijn eigen bodem ligt. Die bodem heeft er zelfs zijn naam aan te danken. Bodemkundigen noemen de betrekkelijk ongestoorde moderpodzolgrond onder een oud loofbos een holtpodzolgrond, en volgens de bodemkaart ligt vrijwel geen enkel voormalig holt er nog op. De meeste zijn ontgonnen tot akker en dragen nu een cultuurdek van dertig tot vijftig centimeter plaggenmest. Hier niet. Dit is de grond waar het woord holt in de bodemkunde vandaan komt.

De markegrens is er nog aan te zien ook. Op de Franse kaarten van 1812 loopt dwars door dit gebied een scherpe scheiding tussen het dichte holt aan de kant van Eext en een arme struwelenvegetatie aan de kant van Gieten. Twee marken, twee soorten beheer. De grens staat niet in het landschap maar in de begroeiing.

Harm Smeenge komt in zijn vergelijking van de holten en strubben van dit stroomgebied tot dezelfde tweedeling. Het Eexterdeel draagt de kenmerken van een holt, het Gieterdeel die van een strubbenbos. Hij vertelt er ook bij wat er met dat holt is gebeurd. In de Tachtigjarige Oorlog werden zowel het Zwanemeerbos als het Borkerholt bij Schipborg door Spaanse troepen geplunderd voor de bouw van verdedigingswerken. De marken reageerden. Eext, Gieten en Schipborg stelden de ene verbodsbepaling na de andere op: op houtkap, op het verzamelen van strooisel en zaden, en met verplichtingen om te herplanten. In Gieten kreeg dat in 1598 een eigen buurwillekeur.

Opgaand hout bleef hier langer staan dan elders. Op de kadastrale kaart van 1830 zijn het Zwanemeerbos en het Amer Holt de énige twee bossen in het gebied waar nog opgaand bosch staat. Dat is aan de handel te merken. Tussen 1823 en 1862 staan in de Drentsche Courant geregeld houtverkopingen uit het Eexterdeel, hoofdzakelijk eik en iep, voor balken, masten, planken en molenassen. De goede ontsluiting naar de Hunze maakte het bos geliefd bij houtkopers. Op de kaart van 1880 is er weinig van over. Dan zijn nog maar enkele percelen opgaand bosch en bestaat het gebruik uit takkenbossen, bezemrijs en sprokkelhout.

De ouderdom van het bos is ook buiten dit dorp vastgesteld. In de cultuurhistorische hoofdstructuur van de provincie staan zeven vlakken die als bos van vóór 1850 zijn geselecteerd, verspreid over heel Drenthe: het Asserbos, het sterrenbos van Mensinge, het Norgerholt, de Zeijerstrubben, De Strubben bij Schipborg, en hier het Zwanemeer, 37 hectare, door de provincie zelf omschreven als een markant eikenhakhoutcomplex. Eén ding volgt die kaart niet. Haar begrenzing loopt over het Eexterdeel en het Gieterdeel heen alsof het één bos is.

Door het bos loopt de Oude Groningerweg, een oude verbinding tussen Coevorden en Groningen. De weg volgt de hogere gronden van de Hondsrug. Daardoor was hij geschikt als doorgangsroute.

Langs en rond deze route liggen grafheuvels. Het zijn er tientallen. Dat maakt aannemelijk dat het gebied al vóór het begin van de jaartelling werd gebruikt en dat er hier vroeg een vaste passage over de Hondsrug lag. Of de huidige weg precies hetzelfde tracé volgt als de oudste route, is niet met zekerheid vast te stellen.

Zeker is de militaire functie. In 1672 trokken de troepen van Christoph Bernhard van Galen, de bisschop van Münster, richting Groningen. Van Galen stond bekend als Bommen Berend, vanwege zijn gebruik van zwaar geschut.

Onderweg probeerden zijn soldaten geld los te krijgen bij boerderij De Oldehof aan 't Witzand. De eigenaar behoorde tot de rijkste boeren van de omgeving en bezat of verpachtte ongeveer twaalf erven. Volgens de overlevering liet hij zich niet intimideren en weigerde hij te betalen, waarna de troepen zijn hoeve in brand staken. De schade was groot. Onherstelbaar was ze niet: een boerderij met lemen muren kon opnieuw worden opgebouwd, en ook de inboedel kon in de loop van de tijd worden vervangen.