De joodse begraafplaats van Rolde, in een kuil op het veld

In een bosje bij 't Ruige Veld ligt een omwald perceeltje van ongeveer 29 bij 29 meter. Een wandelaar die er niet van weet loopt er zo voorbij. Het is de joodse begraafplaats van Rolde, en het is het laatste tastbare bewijs dat hier een kleine joodse gemeenschap heeft bestaan.

De ligging is met vier onafhankelijke gegevens vast te leggen. L.J.F. Jansen schreef in 1848: '830 ellen ten zuidwesten van de kerktoren ligt een dal van ongeveer 150 ellen middellijn en omringd met zandwallen. In dit dal is thans de begraafplaats der joden van Rolde.' Nagemeten vanaf de toren van de Jacobuskerk komt dit perceel uit op 824 meter, peiling 237 graden. Het staat ook op het hoogtemodel: het omgrensde vierkant is er als een vlak plateau met een rand omheen, en het ligt in een laagte die aan de zuidwestkant door een duidelijke wal wordt afgesloten – het dal met de zandwallen dat Jansen beschrijft.

De maat klopt met het register: bij de scheiding van de marke in 1849 was het perceel H 803 groot 440 m², en na een hermeting vanaf 1878 R 138, groot 523 m². Een omwalling van drie meter breed om een binnenwerkse 23 bij 23 meter geeft precies wat er ligt. En het landelijke register van begraafplaatsen legt de plek op vier meter van datzelfde punt, met een oppervlakte van ongeveer 500 m².

De grond kregen de joodse inwoners om niet van de markegenoten van Rolde, vermoedelijk bij mondelinge overeenkomst. Op de eerste kadastrale kaart van 1832 ligt het begraafplaatsje middenin een heideveld van 72 hectare dat gemeenschappelijk bezit van die marke was. Wanneer het is aangelegd, is niet vastgelegd, maar het moet tussen 1792 en 1833 zijn. In 1792 beschreef de oudheidkundige Engelberts de kuil nog als ongerept – 'ene plaats rondom door heuvels ingesloten en in den eenen hoek met een hoogte voorzien' – en in 1833 tekende de Leidse hoogleraar archeologie C.J.C. Reuvens er een kaartje van waarop hij vijf kruisjes zette. Of dat het aantal zerken van toen weergeeft, weet niemand.

Dat Reuvens hier keek had een andere reden, en die verbindt deze plek met een andere op deze kaart: deze kuil was in de achttiende en negentiende eeuw een kandidaat voor de échte Balloërkuil, de plek waar volgens overlevering de oudste Drentse rechtspleging plaatsvond. De Balloërkuil zoals wij hem kennen, ligt 647 meter noordelijker.

De joodse gemeenschap van Rolde begon rond 1785. Het begon nadat Drost en Gedeputeerden in 1782 hadden bepaald dat in elk kerspel drie joodse gezinnen mochten wonen; het gezin van Mozes Lezer kwam uit Duitsland. In 1811 waren er negentien leden, in 1841 eenendertig. Een eigen gemeente kwam er nooit – daarvoor waren ze te klein en te arm – maar wel een huissjoel aan de Nijlanderstraat 6, waar bij een behangbeurt na 1937 een muurschildering van Abrahams offer tevoorschijn kwam. Dat huis is in 1950 afgebroken. In 1921 woonde er niemand meer; kort daarna vestigde zich Israel Majer Fiesler uit Polen, in 1939 gevolgd door de uit Duitsland gevluchte gezinnen Schaap. In oktober 1942 zijn de joodse inwoners van Rolde naar Westerbork gevoerd. Niemand van hen kwam terug.

Er staat nu nog één zerk, liggend – afwijkend van de asjkenazische gewoonte van een rechtopstaande steen. Er zijn er wel rechtopstaande geweest, drie zijn er in herinnering; ze zijn stukgeslagen om er de toegangsweg mee te verharden, toen de Sicherheitsdienst het naastgelegen kinderhuis 't Ruige Veld in gebruik had. Op de overgebleven steen staat Aron Leezer, weduwnaar van Frouke Levie, negentig jaar oud, met het joodse jaartal 5691. Het artikel van H.M. Luning leest dat als 1911 en noemt het vermoedelijk de laatste begrafenis hier; in de joodse jaartelling valt 5691 echter in 1930-1931.

Of die steen er nu nog ligt, spreken de bronnen elkaar op tegen: het artikel beschrijft hem als aanwezig en beeldt hem af, terwijl het landelijke begraafplaatsenregister noteert dat er geen zerken meer staan en het terrein is afgesloten. Dat register vermeldt er zelf bij dat de gegevens nog niet zijn ingevoerd.

Na 1949 is er lang niets meer aan gedaan. In 1965 noemde de gemeenteraad de begraafplaats deplorabel en werd het herstel betaald door de joodse gemeenschap, de gemeente en de provincie samen. De grond bleef eigendom van de joodse kerkgemeenschap, die er jaarlijks nog langskomt. De werkgroep begraafplaatsen van het Rolder Historisch Gezelschap heeft er later opnieuw werk van gemaakt, met snoeien, een beukenhaag en het toegangshek.