De Neanderthalers tussen Loon en Balloo

Op een akker van ruim twintig hectare tussen Loon en Balloo ligt een van de oudste sporen van deze kaart. Andere plekken zijn hooguit duizenden jaren oud; deze vindplaats gaat tienduizenden jaren terug. In het voorjaar van 2007 vonden zoekers hier enkele bewerkte vuurstenen die niet pasten in het bekende beeld van de Drentse prehistorie. Het bleek te gaan om het eerste bekende Neanderthaler-kampement van Drenthe en een van de belangrijkste middenpaleolithische vindplaatsen van Noord-Nederland.

In Paleo-Aktueel 18, geschreven over het archeologisch jaar 2006, beschrijven Dick Stapert, Jaap Beuker, Lykke Johansen en Marcel Niekus een vuursteen die „al in de jaren tachtig door C. Helmers was gevonden op een akker op de zuidoostelijke dalhelling van het Loonerdiepje". Van omliggende akkers, enkele honderden meters naar het zuidwesten, kwam bovendien een handvol andere middenpaleolithische artefacten – allemaal afslagen. En dan volgt de zin die verklaart wat er in het voorjaar daarna gebeurde: de vindplaatsen bij Balloo en Zeijen worden „momenteel regelmatig door ons belopen, samen met enkele collega's en een groepje studenten, in de hoop op meer vondsten”. Deze akker stond dus al op de kaart van de specialisten voordat hij nieuws werd.

Een stuk is een mislukking, en juist daarom leerzaam. Het is 6,7 bij 5,2 centimeter en 1,7 dik, gemaakt van noordelijke vuursteen – fijnkorrelig, grijs en halfdoorzichtig. Het is niet uit een afslag geslagen, maar uit een natuurlijk splijtstuk. Eén vlak is met fraaie vlakke afslagen bewerkt, tot er links iets fout ging: een oud vlak stak als een bult uit, een afslag om dat weg te werken mislukte, en de hoek werd daardoor stomp – vijfennegentig tot honderd graden. Daarna is de bewerking gestaakt. Wat het had moeten worden is volgens de auteurs het waarschijnlijkst een "bladspits van het Mauern-type": te klein voor een vuistbijl, en bij voltooiing niet groter dan vijf à zes centimeter. Samen met stukken van Zeijen en Zuidlaren vormt het een klein Drents drietal „pogingen tot bladspitsen” – het werktuig waarmee de laatste Neanderthalers van Noord-Europa worden geassocieerd.

In de jaren daarna is de akker tientallen keren systematisch onderzocht, waarbij de vindplaatsen van de artefacten met GPS werden vastgelegd zodat de verspreiding nauwkeurig kon worden bestudeerd. Bij de bekendmaking van de resultaten in 2015 waren ruim vierhonderdvijftig bewerkte stenen geregistreerd, en later liep dat aantal verder op. In de kranten kreeg de plek de bijnaam "de slagerij uit de ijstijd"; de grote concentratie werktuigen wijst waarschijnlijk op een kortdurend kampement waar Neanderthalers dieren verwerkten en vuurstenen werktuigen maakten. Dat woord slagerij is een journalistieke bijnaam, geen archeologische naam.

De vondsten dateren uit het latere midden-paleolithicumMidden-paleolithicumca. 300.000 tot 30.000 jaar geledenMeer over deze periode, grofweg tussen 100.000 en 50.000 jaar geleden. Ze lagen in keizand, het zandige verweringsresidu van keileem, op een helling die afloopt richting een beekdal.

Drie kenmerken maken de vindplaats bijzonder. Er zijn uitzonderlijk veel tweezijdig bewerkte werktuigen gevonden, vooral vuistbijlen, in een hoeveelheid die voor Noord-Nederland ongebruikelijk groot is. Daarnaast zijn er stukken die mogelijk laten zien dat het bewerken van vuursteen hier werd aangeleerd: sommige werktuigen zijn onhandig geslagen of technisch onvoltooid, en worden daarom wel gezien als kinderwerkstukken waaraan te zien zou zijn dat beginnende makers oefenden. Het blijft een interpretatie, maar het geeft de vindplaats een menselijk gezicht. En er is niet alleen vuursteen gebruikt: ook helleflint en kwartsiet komen voor, wat laat zien dat de Neanderthalers verschillende steensoorten selecteerden wanneer die geschikt waren.

De vindplaats lag aan de noordelijke periferie van het leefgebied van de Neanderthalers. Dat betekent niet dat er een vaste grens lag waarboven bewoning onmogelijk was; het klimaat en het landschap veranderden voortdurend, waardoor geschikte leefgebieden in sommige perioden verder naar het noorden reikten dan in andere. Zij trokken door het landschap, verbleven soms korte tijd op een geschikte plek en lieten daar werktuigen achter. De helling boven het beekdal kan zo'n plek zijn geweest: hoog genoeg om de omgeving te overzien, maar dicht bij water en bij een landschap waarin dieren konden worden gevolgd.

De kaartpin wijst niet naar de exacte vindplaats. De vakpublicaties noemen de locatie alleen als een vindplaats bij Assen, op een akker in Noord-Drenthe, en de precieze coördinaten zijn bewust niet openbaar gemaakt om de akker en de archeologische resten te beschermen. Regionale berichtgeving plaatst de vindplaats ergens tussen Loon en Balloo, en daarom staat deze pin midden in dat gebied; de werkelijke plek kan enkele kilometers verderop liggen.