De Neanderthalers tussen Loon en Balloo

Dit is verreweg het oudste spoor op deze kaart. Alles wat er verder op staat is hooguit een paar duizend jaar oud; dit is tienduizenden jaren. Op 10 maart 2007 vond een klein gezelschap zoekers – vakarcheologen, studenten en amateurs – op een akker in deze streek een handvol bewerkte vuurstenen die niet in het beeld pasten. Het bleek het eerste Neanderthaler-kampement van Drenthe, en van heel Noord-Nederland. In de jaren daarna is die akker van ruim twintig hectare tientallen keren systematisch afgezocht; van vrijwel elk stuk is de vindplek met een GPS vastgelegd op drie tot vijf meter nauwkeurig. Bij de bekendmaking in 2015 waren het er ruim vierhonderdvijftig, en spraken de kranten van een slagerij uit de ijstijd: hier werden dieren geslacht en werd ter plekke vuursteen bewerkt. De datering ligt in het latere midden-paleolithicum, ruwweg tussen honderdduizend en vijftigduizend jaar geleden. Waarom het hier landschappelijk klopt: de werktuigen zitten in het keizand, het verweringsresidu van keileem, op een helling die afloopt naar het beekdal. Dat is dezelfde keileem die elders op deze kaart het water vasthoudt – hier is hij de bodem waarin het oudste bewijs van mensen in Drenthe bewaard is gebleven, geologisch nog op zijn plaats. Drie dingen maken de vindplaats uitzonderlijk. Er zijn meer tweezijdig bewerkte werktuigen gevonden, vooral vuistbijlen, dan op alle andere vindplaatsen van Noord-Nederland bij elkaar. Er zitten meerdere 'kinderwerkstukken' tussen: onhandig geslagen stukken waaraan te zien is dat iemand het aan het leren was. En er is opvallend veel niet-vuursteen gebruikt, helleflint en kwartsiet. Eén amateur, Dick Brinkhuizen (1946–2016), vond hier in de loop der jaren bijna veertig midden-paleolithische stukken, waaronder vijf vuistbijlen – een record. Dit lag aan de noordrand van het leefgebied van de Neanderthalers: verder naar het noorden werd het onbewoonbaar.