De Ballooër Esch met een dun esdek

De Ballooër Esch ligt op de hoge rand van een keileemrug, waar het land afloopt naar het beekdal van het Loonerdiep. Die helling zie je op de hoogtekaart meteen. De es is bol, zoals essen horen te zijn, maar de opgebrachte laag is opvallend dun, en op sommige plekken zitten keileem en potklei vlak onder het oppervlak. Hoe dun precies weet niemand. Dat vraagt boringen. De provincie rekent de es om die ondergrond tot de eenenvijftig geosites van Geopark de Hondsrug.

Onder de es ligt waarschijnlijk het dorp van vóór het dorp. In de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode woonden de mensen van Balloo op de westflank hiervan en op de zandruggen in het beekdal van het Deurzerdiep, ter hoogte van hunebed D16. Rond de vroege middeleeuwenVroege middeleeuwen450 tot 1050Meer over deze periode schoof de nederzetting op naar waar Balloo nu ligt. Hun akkers liggen dus hieronder, afgedekt door eeuwen plaggenmest. Daarom wordt er zo weinig van teruggevonden.

Dat hunebed staat er trouwens nog, aan de rand van de es. Het is een groot ganggraf uit het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode, op dezelfde hoge en droge grond die later goed bleek voor akkerbouw. In Drenthe liggen hunebedden en essen daarom vaak bij elkaar. Ze zochten allebei het zand en de keileem. Om heel verschillende redenen.

Wat nu es is, was eerst bos. Theo Spek las aan de erfscheidingen af welk deel het oudst is, het midden, en de bodem en het stuifmeel wijzen dezelfde kant op: eik, hazelaar, hulst en kamperfoelie, op een bosbodem. Dat is geen heide die akker werd maar bos dat akker werd. Op kaarten uit 1642 ligt de Noordesch nog ingeklemd tussen het Ballerholt in het noorden en westen, het Norrenbos in het westen en de Lemseijt in het oosten.

Balloo was arm. Als schraalste marke van de streek spande het dorp de kroon: het waardeel werd op veertienhonderd gulden vastgesteld, maar de Ballooërs vonden dat veel te hoog, want hun marke bestond in hoofdzaak uit "hoogh mageren benauwt veltland, hebbende geheell weynig en schrael groenlandt". De cijfers geven ze gelijk. Van de vijftig hectare hooiland die het dorp gebruikte, lag eenendertig hectare in andermans marke.

Toen er meer akker nodig was, ging men dan ook niet het holt in. Men legde ten zuidoosten van Balloo een tweede es aan en verbond twee losse akkers op de Noordesch met elkaar. Het bos bleef staan, en was blijkbaar te veel waard om te ontginnen. Pas tussen de vijftiende en de zeventiende eeuw sneuvelde het alsnog, en werden delen van het Ballerholt en het Norrenbos akker.

De namen verraden waar ze kwamen. Bij het Norrenbos heten ze Stobacker, Bosackers en Reeackers, bij het Ballerholt Holtacker. Het natte westelijke deel was te drassig voor akker en werd weiland; op de kaart van 1850 staat het zo, en alleen de veldnaam Holtmaat en de rijke bosplanten op de houtwallen herinneren er nog aan. De arme delen werden heide, en die heide is halverwege de twintigste eeuw ontgonnen. Op een schetskaartje van Wieringa heet een deel van die jonge ontginningen alweer holtakker. Een bosnaam die twee ontginningen overleefde zonder dat er nog een boom bij staat.