De Ballooër Esch met een dun esdek

De Ballooër Esch ligt op de hoge rand van een keileemrugkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen, waar het land afloopt naar het beekdal van het Loonerdiep. Die helling zie je op de hoogtekaart meteen. De esesDe hoge, gezamenlijke akker van een esdorp. De boeren hadden er elk hun eigen stroken, maar de es werd als geheel omheind. Door eeuwen bemesting met plaggen is de grond er dik en bol geworden.Alle begrippen is bol, zoals essen horen te zijn, maar de opgebrachte laag is opvallend dun, en op sommige plekken zitten keileem en potkleipotkleiEen zware, vrijwel waterdichte klei die in een vroege ijstijd, het Elsterien, in diepe smeltwatergeulen is bezonken.Alle begrippen vlak onder het oppervlak. Hoe dun precies weet niemand. Dat vraagt boringen. De provincie rekent de es om die ondergrond tot de 51 geosites van Geopark de Hondsrug.

Onder de es ligt waarschijnlijk het dorp van vóór het dorp. In de Romeinse tijdRomeinse tijd12 v.Chr. tot ca. 450 na Chr.Meer over deze periode woonden de mensen van Balloo op de westflank hiervan en op de zandruggen in het beekdal van het Deurzerdiep, ter hoogte van hunebed D16. Rond de vroege middeleeuwenVroege middeleeuwen450 tot 1050Meer over deze periode schoof de nederzetting op naar waar Balloo nu ligt. Hun akkers liggen dus hieronder, afgedekt door eeuwen plaggenmestplaggenStukken heide- of grasgrond met de wortels erin. Ze werden gestoken, in de stal onder het vee gelegd en met de mest erin naar de akkers gebracht.Alle begrippen. Daarom wordt er zo weinig van teruggevonden.

Dat hunebed staat er trouwens nog, aan de rand van de es. Het is een groot ganggrafganggrafEen hunebed waarvan je de grafkamer binnenkwam door een gang van één of meer poorten – twee staande stenen met een deksteen erop – meestal haaks op de lange zijde. Het type gaat over die ingang, niet over de vorm van het monument. Vrijwel alle Nederlandse hunebedden zijn ganggraven.Alle begrippen uit het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode, op dezelfde hoge en droge grond die later goed bleek voor akkerbouw. In Drenthe liggen hunebedden en essen daarom vaak bij elkaar. Ze zochten allebei het zand en de keileem. Om heel verschillende redenen.

Uit het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode ligt hier ook een losse vondst. Aan de noordwestkant van de es, waar die afloopt naar het beekdal van het Loonerdiep, vond G.R. Hollema uit Rolde in 1977 een half afgewerkte bijl van zandsteen, 22,9 centimeter lang. Het is een kap die van een zwerfsteen is afgeslagen, en waar de eerste vorm al uit was gehakt. Verder is hij nooit gekomen.

Wat nu es is, was eerst bos. Theo Spek las aan de erfscheidingen af welk deel het oudst is, het midden, en de bodem en het stuifmeel wijzen dezelfde kant op: eik, hazelaar, hulst en kamperfoelie, op een bosbodem. Dat is geen heide die akker werd maar bos dat akker werd. Op kaarten uit 1642, het jaar waarin Drenthe op aandringen van de Staten-Generaal landmeters rondstuurde voor een nieuwe belasting op grond, ligt de Noordesch nog ingeklemd tussen het Ballerholt in het noorden en westen, het Norrenbos in het westen en de Lemseijt in het oosten.

Balloo was arm. Als schraalste markemarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen van de streek spande het dorp de kroon: het waardeelwaardeelEen aandeel in de marke: het recht om vee te weiden, plaggen te steken en hout te halen op de gemeenschappelijke grond.Alle begrippen werd op veertienhonderd gulden vastgesteld, maar de Ballooërs vonden dat veel te hoog, want hun marke bestond in hoofdzaak uit "hoogh mageren benauwt veltland, hebbende geheell weynig en schrael groenlandt". De cijfers geven ze gelijk. Van de 50 hectare hooiland die het dorp gebruikte, lag 31 hectare in andermans marke.

Toen er meer akker nodig was, ging men dan ook niet het holtholtEen bos van de marke, waar de boeren hout haalden voor gereedschap, heiningen en de bouw. Het kappen was aan regels gebonden. De naam leeft voort in veldnamen.Alle begrippen in. Men legde ten zuidoosten van Balloo een tweede es aan en verbond twee losse akkers op de Noordesch met elkaar. Het bos bleef staan, en was blijkbaar te veel waard om te ontginnen. Pas tussen de vijftiende en de zeventiende eeuw sneuvelde het alsnog, en werden delen van het Ballerholt en het Norrenbos akker.

De namen verraden waar ze kwamen. Bij het Norrenbos heten ze Stobacker, Bosackers en Reeackers, bij het Ballerholt Holtacker. Het natte westelijke deel was te drassig voor akker en werd weiland. Op de kaart van 1850 staat het zo, en alleen de veldnaam Holtmaat en de rijke bosplanten op de houtwallen herinneren er nog aan. De arme delen werden heide, en die heide is halverwege de twintigste eeuw ontgonnen. Op een schetskaartje van Wieringa heet een deel van die jonge ontginningen alweer holtakker.