Twee vindplaatsen op de rug bij het Egelmeer

Op een hoge, droge rug pal ten oosten van het paraboolduin bij het Egelmeer op het Balloërveld liggen twee vindplaatsen naast elkaar. Bij karteringenkarteringHet systematisch in kaart brengen van sporen of vondsten. Bij een archeologische kartering lopen onderzoekers een terrein af en tekenen ze op wat er aan het oppervlak ligt, zonder te graven. Ook het intekenen van karrensporen of celtic fields op het hoogtebeeld heet zo.Alle begrippen in de jaren '70 kwamen op de eerste een dertigtal vuursteenartefacten en scherven van trechterbekeraardewerk aan de oppervlakte. De registratie zet er één zin bij die op het eigen reliëf te controleren is: de vindplaats ligt op een hoge rug.

Op de hoogtekaart loopt die rug duidelijk door het terrein, met daarnaast de laagte van het duin, de uitblazingskomuitblazingskomEen laagte die de wind heeft uitgeblazen toen het zand kaal lag, in de laatste ijstijd of later op de stuifzanden. De wind nam het zand mee tot op een laag die bleef liggen, zoals het grondwater of leem. Zo'n kom is meestal ondieper dan een pingoruïne, hooguit een paar meter, en heeft vaak een wal van opgewaaid zand aan één kant.Alle begrippen ertussen. De vondsten liggen dus op de droge kant van een nat gebied, en dat is op deze kaart het patroon bij vrijwel elke steentijdvindplaats: mensen kampeerden op de droge rand, met het water binnen bereik.

De trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode staat bekend als de hunebedbouwers. Op deze kaart kennen we ze dus vooral van hun graven, dertien hunebedden, en veel minder van hun woonplaatsen. Een handvol scherven en dertig stuks vuursteen op een rug is geen opgegraven nederzetting, maar het is wel de andere kant van dezelfde mensen. Niet waar ze begraven werden, maar waar ze rondliepen.

Zo'n 130 meter noordwestelijker ligt de tweede plek, apart geregistreerd, met hetzelfde soort verhaal. Ook daar kwam bij karteringen in de jaren '70 vuursteen en aardewerk boven, maar de datering loopt verder door: de registratie leest het als bewoning uit het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode en mogelijk oudere perioden, plus activiteiten uit waarschijnlijk de ijzertijdIJzertijdca. 800 tot 12 v.Chr.Meer over deze periode.

In de landschapsbiografie van het Balloërveld staat wat er vóór het neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode lag. Spek en Zomer rekenen het Egelmeer tot de plaatsen waar mesolithische jachtkampen zijn aangetroffen, naast de pingoruïnepingoruïneEen ronde laagte, soms met een lage wal eromheen. Het is wat over is van een heuvel met een kern van ijs uit de laatste ijstijd: toen het ijs smolt, zakte de heuvel in. Vaak staat er water in of is hij met veen gevuld.Alle begrippen midden op het veld en de dekzandkoppen in het Rolderdiep. De vuursteenconcentraties rondom het meer bevatten volgens hen zowel mesolithisch als neolithisch materiaal, met daarbij een vroeg-neolithische bijl. Hun conclusie is voorzichtig. Waarschijnlijk een aantrekkelijke plek waar rondtrekkende groepen jagers en verzamelaars zich af en toe huisvestten.

Later gebeurde hier hetzelfde nog eens. Van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode noemen Spek en Zomer drie terreinen op het Balloërveld met grote vondstconcentraties, en het Egelmeer is er een van. De andere twee liggen aan de overkant van het Gasterensche diep en ten noordoosten van de schaapskooi. Alle drie liggen ze dicht bij een beekdal of ven, op de overgang van keileemkeileemEen taaie laag van klei, zand en stenen die het landijs in de voorlaatste ijstijd heeft achtergelaten. Water zakt er slecht doorheen. Waar hij dicht onder de oppervlakte ligt, blijft de regen erop staan: in laagtes ontstonden zo veentjes en vennen, en de grond erboven bleef lang nat. Waar hij ontbreekt, zakt het water in het zand weg.Alle begrippen naar zand, waar de bodem toen droog en vruchtbaar was.

De twee samen vertellen het verhaal van het landschap hier. Het is dezelfde droge rand van dezelfde natte laagte, dezelfde karteringen, en over de perioden heen hetzelfde gebruik: hier viel iets te halen en het lag droog. Daarom staan ze op deze kaart als één plek, met de stip er middenin, vijfenzestig meter van het ene zwaartepunt en vierenzestig van het andere. De twee vlakken meten samen ruim drie hectare.

Op de kaart van 1900 is dit nog heide, met de steilrandjes van het duin eromheen ingetekend.