Schaapskooi en heidekudde op het Balloërveld

Op de overgang van het dorp naar de heide staat de schaapskooi van het Balloërveld, met ongeveer vierhonderd Drentse heideschapen de grootste kudde van Drenthe; de kooi zelf biedt plaats aan zo'n zeshonderd dieren. De kudde graast op het veld onder begeleiding van een herder en helpt zo de heide open te houden. De huidige kooi is vernieuwd, maar hij staat op de plek waar zo'n kooi hoorde: aan de rand van het heideveld, dicht bij het dorp.

Tot ver in de negentiende en vroege twintigste eeuw was heide van groot belang voor veel Drentse boerenbedrijven. De schapen graasden er, en de boeren haalden er plaggen, zand en strooisel voor de stal. In de schaapskooi vermengden die materialen zich met de mest, en de plaggenmest die zo ontstond werd op de akkers van de es gebracht. Zo zijn de essen in de loop van eeuwen geleidelijk opgehoogd.

Dat gebruik is in bos begonnen, en verliep in drie trappen. Eerst werd alleen het strooisel gemaaid: de laag blad en twijgen onder de bomen. In de willekeur van Schipborg uit 1332 heet dat hartstroeynge, en dat is de oudste vermelding ervan in dit gebied. Toen die laag uitgeput raakte en niet genoeg voedingsstoffen meer gaf, ging men over op het maaien van groene plaggen – de levende bovengrond zelf. En in de zeventiende en achttiende eeuw wordt maaien niet meer genoemd, alleen nog steken. Bij het steken gaat er zand mee, en juist dát zand heeft de essen bol gemaakt. Elke trap haalde meer weg dan de vorige, en toen het bos leeg was kwam de heide aan de beurt.

Op de hoogtekaart is die overgang goed te lezen. De bolle, door eeuwenlange bemesting opgehoogde es ligt hoger dan het vlakke heideveld erachter, en de schaapskooi staat precies tussen die twee landschappen in: het dorp en zijn akkers aan de ene kant, de heide en de kudde aan de andere.