Het dorp Balloo in de kerkban, 1442-1445

Balloo is een oud esdorp tussen Rolde en Loon, met de Ballooër es aan de noordkant. De eerste vermeldingen dateren uit de dertiende en veertiende eeuw. Het dorp heeft een opvallende structuur: de boerderijen staan niet rond één brinkbrinkHet open, gemeenschappelijke plein in een esdorp, vaak met bomen en een drinkpoel, waar het vee werd verzameld voordat het naar de heide of de weide ging.Alle begrippen maar in een grote cirkel rond een open ruimte die de Hoven wordt genoemd. Aan de noordzijde lag oorspronkelijk een dubbele driehoekige brink; in de loop van de tijd ontwikkelde Balloo zich tot het ringvormige dorp dat nu op de kaart herkenbaar is. De vorm van het dorp is daarmee zelf een spoor van de manier waarop boeren zich in het middeleeuwse landschap organiseerden.

En dan de zaak waarnaar deze plek heet. Tussen 1442 en 1445 ontstond een slepend geschil over het Gelebroek, een stuk groenland in de markemarkeHet gezamenlijke grondgebied van een dorp: de heide, het veen en de weiden die de boeren samen gebruikten, en ook de vereniging van boeren die erover besliste. Wie er rechten in had, heette markegenoot.Alle begrippen van Witten en het kerspelkerspelEen kerkdorp met de buurtschappen die erbij hoorden, en tegelijk een eenheid van bestuur.Alle begrippen van Rolde. Aan de ene kant stonden de abdij van Assen en de commanderij van de Duitse Orde in Bunne, aan de andere kant de buren van Balloo. Henricus Clinge, abt van Dikninge en door de bisschop van Utrecht aangewezen rechter, wees het eigendom toe aan de abdij en de commanderij, en veroordeelde de buren van Balloo bovendien tot betaling van de proceskosten en van de opbrengsten die zij tijdens het geschil uit het groenland hadden getrokken.

Het Gelebroek is het Geelbroek, een broekland met uitzonderlijk goede hooilanden, waar meer marken – Witten, Halen, Anreep, Deurze en Amen – hun vee lieten weiden. Balloo had zelf slechte groenlanden, en het vee legde er heen en terug meer dan 10 kilometer voor af. Welkom was het er niet: in 1439 werd de buren van Balloo al verboden hun vee over de Deurzerbrug te drijven, die Witten en Anreep hadden gebouwd voor de kerkgang naar Rolde. Of het gebruik waarvoor ze in 1444 moesten betalen werkelijk onrechtmatig was, betwijfelt E. van den Berg in een studie naar de bossen van de Drentsche Aa (2015): Balloo was gewaardeeld in de marke Anreep en had daardoor in feite dezelfde weiderechten in het Geelbroek.

De boeren legden zich daar niet zonder meer bij neer. Daarom werden de pastoors van de omliggende parochies ingeschakeld: die van Rolde, Anloo, Borger en Beilen. Zij moesten de uitspraak bekendmaken, de boeren tot gehoorzaamheid vermanen en uiteindelijk de kerkelijke straf uitvoeren; wie niet meewerkte kon als geëxcommuniceerd worden afgekondigd. De kerkban trof dus niet één persoon maar meerdere boeren en uiteindelijk de gemeenschap van Balloo. Excommunicatie betekende uitsluiting uit de kerkelijke gemeenschap: geen sacramenten, en ook geen kerkelijke begrafenis. Dat zulke zware middelen werden ingezet laat zien hoe belangrijk het bezit van groenland in de middeleeuwenMiddeleeuwenca. 450 tot 1500Meer over deze periode kon zijn.

Opvallend is dat de EtstoelEtstoelHet hoogste rechtscollege van Drenthe, met de drost als voorzitter en vierentwintig etten: eigenerfde boeren, vier uit elk dingspel. Hij kwam eeuwenlang op vaste plaatsen bijeen, in Rolde en Anloo; vanaf het eind van de zeventiende eeuw in Assen.Alle begrippen in de bewaarde stukken geen rol speelt. Dat was het belangrijkste wereldlijke gerechtshof van Drenthe, en het wordt ook met Balloo verbonden: de naam van het dorp wordt al in de middeleeuwenMiddeleeuwenca. 450 tot 1500Meer over deze periode geschreven als Banle en Banlo, en die wordt vaak in verband gebracht met het werkwoord bannen, oproepen of bijeenroepen. Toch werd dit geschil via een kerkelijke rechtsgang behandeld. Het conflict laat daarmee zien dat middeleeuwse dorpsruzies niet altijd bij hetzelfde gerecht terechtkwamen: naast de wereldlijke rechtspraak bestond een kerkelijke rechtsgang die minstens zo ingrijpend kon zijn.