De Mandenberg

Op het Balloërveld liggen twee aaneengesloten terreinen die samen de grootste heuvelgroep van het veld vormen. In de Archeologische Monumentenkaart staan ze ingeschreven onder de naam Mandenberg, met eenendertig grafheuvels. Zeventien op het westelijke terrein (monument 8982), veertien op het oostelijke (8987). De pin staat er tussenin.

Over de naam bestaan twee lezingen. Hij kan komen van het Drentse mandielig, gemeenschappelijk, en dan slaat de naam op de hele groep, wat past bij hoe deze pin staat. Hij kan ook komen van het oude gebruik om een mand in een paal te hijsen zodra het twaalf uur was. Van Giffen, die er in 1933 groef, gebruikte de naam nog voor één heuvel, de grootste van de groep: 2,20 meter hoog en 18 meter breed. Hij schrijft hem met én zonder n.

Van Giffen onderzocht in 1933 een groot aantal heuvels op het Balloërveld. Binnen de twee terreinen van de Mandenberg onderzocht hij er volgens de monumentregistratie tweeëntwintig; daarna werden de heuvels hersteld. Tussen en onder de heuvels lag een urnenveldurnenveldEen begraafplaats uit de late bronstijd en de ijzertijd. De verbrande resten van de doden werden in urnen onder lage heuveltjes bijgezet.Alle begrippen, dat hij in dezelfde campagne opgroef; in uitgestoven steilkanten vond hij vuursteen uit het mesolithicumMesolithicumca. 9700 tot 5325 v.Chr.Meer over deze periode en neolithicumNeolithicumca. 5325 tot 1900 v.Chr.Meer over deze periode en scherven van de trechterbekercultuurTrechterbekercultuur4000 tot 2700 v.Chr.Meer over deze periode.

Vlak ernaast liggen een celtic fieldceltic fieldEen prehistorisch akkersysteem van kleine, vierkante veldjes met lage wallen eromheen, als een honingraat. In Drenthe aangelegd vanaf de late bronstijd tot in de Romeinse tijd. Het Nederlandse woord is raatakker.Alle begrippen en een vuursteenvindplaats. Alleen al langs de zandweg van Balloo naar Gasteren bracht hij dat jaar achtendertig grafheuvels in kaart, de Galgenberg meegerekend, en hij onderzocht er vijfentwintig van, sommige helemaal en andere maar voor een klein deel. Vóór Van Giffen groef men een sleuf door een heuvel en haalde eruit wat glansde; hij deelde de heuvel in vieren, liet tussen de kwadranten wanden staan en groef laag voor laag af tot in de ongeroerde grond. In die staande wanden is de opbouw als een doorsnede te lezen. Zo bleek van ten minste drie heuvels dat het lichaam tot in het laat-neolithicumLaat-neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode teruggaat.

Van één heuvel weten we daardoor hoe het van binnen zat. De Grote Mandenberg is in fasenfaseEen periode in het gebruik van een plek die archeologen in de grond kunnen onderscheiden. Een grafheuvel die in twee fasen is opgeworpen, kreeg eerst een graf met een heuvel, en later een tweede graf waarvoor de heuvel werd opgehoogd.Alle begrippen opgehoogd, met een vondstloze bijzetting binnen een onregelmatige paalkrans uit het late neolithicumLate neolithicumca. 2800 tot 1900 v.Chr., de enkelgraf- en klokbekercultuurMeer over deze periode, daarboven een tweede binnen een regelmatige krans uit de midden-bronstijdMidden-bronstijd1575 tot 1200 v.Chr.Meer over deze periode. Aan de rand, langs de binnenkant van de buitenste paalkrans, lagen 7 latere graven, de meeste in boomkisten. In drie lagen grafgiften: twee bronzen armbanden, drie gouden ringetjes waarvan er twee in elkaar grepen, en een open bronzen ring. Van Giffen dateerde ze rond 1400 voor Christus. Zulke geribde armbanden kende hij vooral van ten oosten van de Weser; ten westen ervan was er nog maar één gevonden.

De groep lag op een militair oefenterrein. Rond 1970 negeerden militaire voertuigen de palen om de grafheuvels en baanden zich een nieuwe weg evenwijdig aan het hoofdpad, tussen en over de heuvels door. Ze reden ook de betonpalen langs dat pad omver. In 1969 was hetzelfde gebeurd aan de andere kant van de weg. Hoeveel heuvels het raakte, zegt de enige bron niet, de reeks van H.M. Luning in De Kloetschup.

Twee van de heuvels die Van Giffen in 1933 opgroef staan sindsdien bekend om iets anders dan hun inhoud. Het zijn paalkransheuvels met een opvallend regelmatige vorm, allebei met een noordzuid- en een oostwest-as. Verbind de westelijke paalgaten van beide heuvels met elkaar, en de oostelijke, en de zuidelijke en de noordelijke, en die lijnen komen zo'n zestig meter ten westen van de heuvels bij elkaar. Precies daar zakt de zon weg. Twee keer per jaar, op 21 maart en 21 september, het begin van het voorjaar en het einde van de zomer. De landschapsbiografie noemt de twee heuvels daarom voorzichtig een prehistorisch observatorium.