Balloo: het dorp als onopgegraven archief

Ten noordwesten van Rolde ligt Balloo. Het dorp staat in 1298 op schrift als Banlo, en het monumentenboek van Stenvert houdt het op een eerste vermelding in 1300.

De boerderijen van het dorp staan in een ring om een open ruimte die de Hoven heet. Aan de noordkant, waar de Ballooër es begint, lag oorspronkelijk een dubbele driehoekige brink; de ring is er later omheen gegroeid. De hele dorpskern, vijftienenhalve hectare, is een terrein van hoge archeologische waarde. Niet vanwege een opgraving – die is er nooit geweest – maar vanwege wat er níet is onderzocht. De registratie houdt het op één zin: onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning.

Waarom een dorpskern een geschiedkundig archief is, heeft met verhuizen te maken. Vroeg-middeleeuwse nederzettingen in Drenthe schoven over hun akkers heen; ergens in de late middeleeuwenLate middeleeuwen1050 tot 1500Meer over deze periode bleven ze staan waar ze stonden, en sindsdien liggen de erven vast. De oudste lagen van Balloo liggen daardoor onder de huizen, de tuinen en de opritten van de boerderijen die er nu staan. Niet op de es.

Onder een bewoond dorp wordt niet gegraven, en daarom blijft het onbeschreven. Wat er ligt komt hooguit toevallig boven, bij een kabelsleuf of een nieuwe fundering, en dan moet er iemand toevallig kijken. Van de vier eeuwen twist, rechtspraak en heidegebruik die het dorp verder heeft nagelaten – de kerkban van 1442, de palingfuik in het Loonerdiep, de Balloërkuil – ligt de vroegste laag hier.